បុគ្គលមាន ៤ ពួកដទៃទៀត គឺ
១. សមណមចលោ សមណៈមិនកម្រើក
២. សមណបទុមោ សមណៈដូចផ្កាឈូកក្រហម
៣. សមណបុណ្ឌរីកោ សមណៈដូចផ្កាឈូកស
៤. សមណេសុ សមណសុខុមាលោ សមណៈជាអ្នកទន់ល្អិតក្នុងពួកសមណៈ
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៧៣ )
អធិប្បាយ
ពាក្យថា សមណមចលោ សេចក្ដីថា សមណៈមិនញាប់ញ័រ ។ ម អក្សរ ត្រឹមតែជាបទសន្ធិ [ សមណមចលោ មកពី សមណ+អចលោ ចុះ ម អាគម ក្នុងវិធីសន្ធិ ] ។ សមណៈមិនញាប់ញ័រនោះ គប្បីជ្រាបថា បានដល់ ព្រះសោតាបន្ន ។ ពិតណាស់ ព្រះសោតាបន្ន ឈ្មោះថា សមណៈមិនញាប់ញ័រ ព្រោះជាអ្នកមិនញាប់ញ័រដោយការពោលទ្រគោះរបស់អ្នកដទៃ មានសទ្ធាតាំងមាំ ដូចសសរខឿន ដែលមិនញាប់ញ័រព្រោះខ្យល់ទាំង ៤
( ទិស ) ដូច្នោះ ។ សមដូចព្រះតម្រាស់ដែលត្រាស់ទុកថា “ក៏បុគ្គលដែលឈ្មោះថា សមណៈមិនញាប់ញ័រ តើដូចម្ដេច? បុគ្គលពួកខ្លះក្នុងលោកនេះ ព្រោះអស់សំយោជនៈ ៣ …” គប្បីធ្វើឱ្យពិស្ដារ ចំណែកព្រះសកទាគាមី ឈ្មោះថា សមណៈដូចផ្កាឈូកក្រហម ព្រោះមានរាគៈ ទោសៈ និងមោហៈស្រាលស្ដើង ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “បុគ្គលដែលឈ្មោះថា សមណៈដូចផ្កាឈូកក្រហម តើដូចម្ដេច? បុគ្គលពួកខ្លះក្នុងលោកនេះ មកកាន់លោកនេះមួយគ្រា ក៏ធ្វើនូវទីបំផុតទុក្ខបាន បុគ្គលនេះលោកហៅថា សមណៈដូចផ្កាឈូកក្រហម” ។ ព្រះអនាគាមី ឈ្មោះថា សមណៈដូចផ្កាឈូកស ព្រោះអត្ថថា រីកដោយឆាប់រហ័ស ព្រោះមិនមានរាគៈ និងទោសៈ ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “បុគ្គលដែលឈ្មោះថា សមណៈដូចផ្កាឈូកស តើដូចម្ដេច? បុគ្គលពួកខ្លះក្នុងលោកនេះ ( លះ ) សំយោជនៈខាងក្រោម ៥ ។ល។ បុគ្គលនេះលោកហៅថា សមណៈដូចផ្កាឈូកស” ។ ចំណែកព្រះអរហន្ត ឈ្មោះថា សមណៈជាអ្នកទន់ល្អិត ( សមណសុខុមាល ) ជាងសមណៈផងគ្នា ព្រោះមិនមានកិលេសគ្រប់យ៉ាងដែលធ្វើឱ្យរឹងត្អឹង ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ក្នុងបណ្ដាសមណៈទាំងឡាយ បុគ្គលដែលឈ្មោះថា សមណៈជាអ្នកទន់ល្អិត តើដូចម្ដេច? បុគ្គលពួកខ្លះក្នុងលោកនេះ ព្រោះអស់អាសវៈទាំងឡាយ ។ល។ ចូលដល់ បុគ្គលនេះ ហៅថា សមណៈជាអ្នកទន់ល្អិតជាងសមណៈទាំងឡាយ” ៕
បុគ្គលមាន ៤ ពួកដទៃទៀត គឺ
១. តមោ តមបរាយនោ បុគ្គលងងឹត មានងងឹតប្រព្រឹត្តទៅខាងមុខទៀត
២. តមោ ជោតិបរាយនោ បុគ្គលងងឹត តែមានពន្លឺប្រព្រឹត្តទៅខាងមុខ
៣. ជោតិ តមបរាយនោ បុគ្គលមានពន្លឺ តែមានងងឹតប្រព្រឹត្តទៅខាងមុខ
៤. ជោតិ ជោតិបរាយនោ បុគ្គលមានពន្លឺ មានពន្លឺប្រព្រឹត្តទៅខាងមុខទៀត
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៧២ )
អធិប្បាយ
ពាក្យថា តមោ បានដល់ បុគ្គលដែលងងឹតស្លុប ។ ពាក្យថា តមបរាយនោ សេចក្ដីថា បុគ្គលដែលឈ្មោះថា មានងងឹតប្រព្រឹត្តទៅខាងមុខ ព្រោះអត្ថថា មានងងឹតនោះឯងជាទីប្រព្រឹត្តទៅ គឺទៅខាងមុខ ក្នុងគ្រប់ ៗ បទ គប្បីជ្រាបសេចក្ដីដូចគ្នានេះ ។ ក៏ក្នុងបុគ្គលទាំង ៤ ពួកនេះ បុគ្គលពួកទី ១ កើតក្នុងអត្តភាពដ៏ថោកទាប មានការរស់នៅយ៉ាងត្រដាបត្រដួស មានត្រកូលចណ្ឌាល ជាដើម ដែលជាត្រកូលទាប នៅប្រព្រឹត្តទុច្ចរិត ៣ ទៀត ។ ពួកទី ២ កើតមកក្នុងត្រកូលដូចគ្នា តែបំពេញសុចរិត ៣ ឱ្យបរិបូណ៌ ។ ពួកទី ៣ កើតក្នុងអត្តភាពដ៏បរិបូណ៌ មានបាយ និងទឹកច្រើន ដូចជា ត្រកូលក្សត្រ ជាដើម ដែលជាត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ តែត្រឡប់ជាប្រព្រឹត្តទុច្ចរិត ៣ ឱ្យបរិបូណ៌ ។ ពួកទី ៤ ក៏កើតមកយ៉ាងនោះដូចគ្នា តែបំពេញសុចរិត ៣ ឱ្យបរិបូណ៌ ៕
បុគ្គលមាន ៤ ពួកដទៃទៀត
១. ឥធាវុសោ ឯកច្ចោ បុគ្គលោ អត្តហិតាយ បដិបន្នោ ហោតិ នោ បរហិតាយ ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ បុគ្គលពួកខ្លះ ក្នុងលោកនេះ ប្រតិបត្តិដើម្បីប្រយោជន៍ខ្លួន មិនប្រតិបត្តិដើម្បីប្រយោជន៍អ្នកដទៃ
២. ឥធាវុសោ ឯកច្ចោ បុគ្គលោ បរហិតាយ បដិបន្នោ ហោតិ នោ អត្តហិតាយ ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ បុគ្គលពួកខ្លះ ក្នុងលោកនេះ ប្រតិបត្តិដើម្បីប្រយោជន៍អ្នកដទៃ មិនប្រតិបត្តិដើម្បីប្រយោជន៍ខ្លួន
៣. ឥធាវុសោ ឯកច្ចោ បុគ្គលោ នេវ អត្តហិតាយ បដិបន្នោ ហោតិ នោ បរហិតាយ ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ បុគ្គលពួកខ្លះ ក្នុងលោកនេះ មិនប្រតិបត្តិដើម្បីប្រយោជន៍ខ្លួន មិនប្រតិបត្តិដើម្បីប្រយោជន៍អ្នកដទៃ
៤. ឥធាវុសោ ឯកច្ចោ បុគ្គលោ អត្តហិតាយ ចេវ បដិបន្នោ ហោតិ បរហិតាយ ច ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ បុគ្គលពួកខ្លះ ក្នុងលោកនេះ ប្រតិបត្តិដើម្បីប្រយោជន៍ខ្លួនផង ដើម្បីប្រយោជន៍អ្នកដទៃផង
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៧២ )
អធិប្បាយ
បុគ្គលពួកទី ១ បានដល់ មនុស្សដល់ព្រមដោយគុណមានសីល ជាដើម តែមិនបបួលអ្នកដទៃក្នុងគុណមានសីលជាដើម ដូចព្រះវក្កលិត្ថេរ ។ ពួកទី ២ បានដល់ ខ្លួនឯងមិនបរិបូណ៌ដោយគុណមានសីលជាដើម តែបបួលអ្នកដទៃក្នុងគុណមានសីលជាដើម ដូចព្រះឧបនន្ទ ។ ពួកទី ៣ បានដល់ ខ្លួនឯងមិនបរិបូណ៌ដោយគុណមានសីលជាដើម ទាំងមិនបបួលអ្នកដទៃក្នុងគុណមានសីល ជាដើម ដូចព្រះទេវទត្ត ។ ពួកទី ៤ បានដល់ ខ្លួនឯងបរិបូណ៌ដោយគុណមានសីលជាដើម ទាំងបបួលអ្នកដទៃក្នុងគុណមានសីលជាដើម ដូចព្រះមហាកស្សប ៕
បុគ្គល មាន ៤ ពួក
១. ឥធាវុសោ ឯកច្ចោ បុគ្គលោ អត្តន្តបោ ហោតិ អត្តបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តោ ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ បុគ្គលពួកខ្លះ ក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកធ្វើខ្លួនឱ្យក្ដៅ ប្រកបព្យាយាម ដើម្បីធ្វើខ្លួនឱ្យក្ដៅ
២. ឥធាវុសោ ឯកច្ចោ បុគ្គលោ បរន្តបោ ហោតិ បរបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តោ ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ បុគ្គលពួកខ្លះ ក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកធ្វើបុគ្គលដទៃឱ្យក្ដៅ ប្រកបព្យាយាម ដើម្បីធ្វើបុគ្គលដទៃឱ្យក្ដៅ
៣. ឥធាវុសោ ឯកច្ចោ បុគ្គលោ អត្តន្តបោ ច ហោតិ អត្តបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តោ បរន្តបោ ច បរបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តោ ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ បុគ្គលពួកខ្លះ ក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកធ្វើខ្លួនឱ្យក្ដៅ ប្រកបព្យាយាម ដើម្បីធ្វើខ្លួនឱ្យក្ដៅផង ធ្វើបុគ្គលដទៃឱ្យក្ដៅ ប្រកបព្យាយាម ដើម្បីធ្វើបុគ្គលដទៃឱ្យក្ដៅផង
៤. ឥធាវុសោ ឯកច្ចោ បុគ្គលោ នេវ អត្តន្តបោ ហោតិ ន អត្តបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តោ ន បរន្តបោ ន បរបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តោ សោ អនត្តន្តបោ អបរន្តបោ ទិដ្ឋេ វ ធម្មេ និច្ឆាតោ និព្វុតោ សីតីភូតោ សុខប្បដិសំវេទី ព្រហ្មភូតេន អត្តនា វិហរតិ ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ បុគ្គលពួកខ្លះ ក្នុងលោកនេះ មិនធ្វើខ្លួនឱ្យក្ដៅ មិនប្រកបព្យាយាម ដើម្បីធ្វើខ្លួនឱ្យក្ដៅ មិនធ្វើបុគ្គលដទៃឱ្យក្ដៅ មិនប្រកបព្យាយាម ដើម្បីធ្វើបុគ្គលដទៃឱ្យក្ដៅ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា មិនធ្វើខ្លួនឱ្យក្ដៅ មិនធ្វើបុគ្គលដទៃឱ្យក្ដៅ ជាអ្នកលែងមានសេចក្ដីស្រេកឃ្លាន មានទុក្ខរលត់ហើយ មានសេចក្ដីត្រជាក់កើតហើយ ទទួលនូវសេចក្ដីសុខ មានខ្លួនដូចជាព្រហ្មនៅក្នុងបច្ចុប្បន្ននេះ
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៧១-១៧២ )
អធិប្បាយ
បុគ្គលពួកទី ១ បានដល់ ពួកអចេលក៍ ( អ្នកបួសស្រាត ) ។ ពួកទី ២ បានដល់ មនុស្សខាងក្នុង ជាដើម ជនណាមួយ ។ ពួកទី ៣ បានដល់ អ្នកបូជាយញ្ញ ។ ពួកទី ៤ បានដល់ អ្នកប្រតិបត្តិត្រូវក្នុងព្រះសាសនា ៕
អនរិយវោហារ វោហារមិនមែនជារបស់ព្រះអរិយៈ មាន ៤ យ៉ាងដទៃទៀត គឺ
១. ទិដ្ឋេ អទិដ្ឋវាទិតា ឃើញ ថាមិនឃើញ
២. សុតេ អស្សុតវាទិតា ឮ ថាមិនឮ
៣. មុតេ អមុតវាទិតា បានប៉ះពាល់ ថាមិនបានប៉ះពាល់
៤. វិញ្ញាតេ អវិញ្ញាតវាទិតា ដឹងច្បាស់ ថាមិនដឹងច្បាស់
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៧១ )
អរិយវោហារ វោហារជារបស់ព្រះអរិយៈ មាន ៤ យ៉ាង ដទៃទៀត គឺ
១. ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋវាទិតា ឃើញ ថាឃើញ
២. សុតេ សុតវាទិតា ឮ ថាឮ
៣. មុតេ មុតវាទិតា ប៉ះពាល់ ថាប៉ះពាល់
៤. វិញ្ញាតេ វិញ្ញាតវាទិតា ដឹងច្បាស់ ថាដឹងច្បាស់
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៧១ )
អនរិយវោហារ វោហារមិនមែនជារបស់ព្រះអរិយៈ មាន ៤ យ៉ាងដទៃទៀត គឺ ៖
១. អទិដ្ឋេ ទិដ្ឋវាទិតា មិនឃើញ ថាឃើញ
២. អស្សុតេ សុតវាទិតា មិនឮ ថាឮ
៣. អមុតេ មុតវាទិតា មិនប៉ះពាល់ ថាប៉ះពាល់
៤. អវិញ្ញាតេ វិញ្ញាតវាទិតា មិនដឹងច្បាស់ ថាដឹងច្បាស់
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៧០ )
អធិប្បាយ
ពាក្យថា ទិដ្ឋវាទិតា ( ថាឃើញ ) សេចក្ដីថា ភាពជាអ្នកមានប្រក្រតីពោលយ៉ាងនេះថា យើងឃើញមក ជាដើម ក៏ក្នុងពាក្យនេះ គប្បីជ្រាបពាក្យអធិប្បាយដោយអំណាចចេតនា ដែលជាហេតុឱ្យនិយាយពាក្យនោះៗ ៕
អរិយវោហារ វោហារជារបស់ព្រះអរិយៈ មាន ៤ យ៉ាងដទៃទៀត គឺ
១. អទិដ្ឋេ អទិដ្ឋវាទិតា មិនឃើញ ថាមិនឃើញ
២. អស្សុតេ អស្សុតវាទិតា មិនឮ ថាមិនឮ
៣. អមុតេ អមុតវាទិតា មិនប៉ះពាល់ ថាមិនប៉ះពាល់
៤. អវិញ្ញាតេ អវិញ្ញាតវាទិតា មិនដឹងច្បាស់ ថាមិនដឹងច្បាស់
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៧០ )
អនរិយវោហារ វោហារមិនមែនជារបស់ព្រះអរិយៈ មាន ៤ យ៉ាង គឺ
១. មុសាវាទោ ពាក្យកុហក
២. បិសុណា វាចា សម្ដីញុះញង់
៣. ផរុសា វាចា សម្ដីទ្រគោះ
៤. សម្ផប្បលាបោ សម្ដីរោយរាយឥតប្រយោជន៍
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៧០ )
អធិប្បាយ
ពាក្យថា អនរិយវោហារ បានដល់ វោហាររបស់បុគ្គលមិនមែនជាព្រះអរិយៈ គឺរបស់ជនលាមក ៕
អរិយវោហារ វោហារជារបស់ព្រះអរិយៈ មាន ៤ យ៉ាង គឺ
១. មុសាវាទា វេរមណី ការវៀរចាកពាក្យកុហក
២. បិសុណាយ វាចាយ វេរមណី ការវៀរចាកសម្ដីញុះញង់
៣. ផរុសាយ វាចាយ វេរមណី ការវៀរចាកសម្ដីទ្រគោះ
៤. សម្ផប្បលាបា វេរមណី ការវៀរចាកសម្ដីរោយរាយ ឥតប្រយោជន៍
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៧០ )
អធិប្បាយ
ពាក្យថា អរិយវោហារ បានដល់ វោហាររបស់ព្រះអរិយៈ គឺសប្បុរស ៕
សង្គហវត្ថុ ហេតុនៃការសង្គ្រោះ មាន ៤ យ៉ាង គឺ
១. ទាន ការឱ្យ
២. បេយ្យវជ្ជ ការចរចាពាក្យជាទីស្រឡាញ់
៣. អត្ថចរិយា ការប្រព្រឹត្តិឱ្យជាប្រយោជន៍
៤. សមានត្តតា ភាវៈជាបុគ្គលមានខ្លួនស្មោះស្មើ [ ការរួមសុខទុក្ខជាមួយគ្នា មានអង្គុយលើអាសនៈជាមួយគ្នា ដេកលើគ្រែជាមួយគ្នា និងបរិភោគជាមួយគ្នាជាដើម ]
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៧០ )
ទក្ខិណាវិសុទ្ធិ សេចក្ដីបរិសុទ្ធិរបស់ទក្ខិណា មាន ៤ យ៉ាង គឺ
១. ទក្ខិណា ទាយកតោ វិសុជ្ឈតិ នោ បដិគ្គាហកតោ ទក្ខិណាបរិសុទ្ធអំពីទាយក ( អ្នកឱ្យ ) មិនបរិសុទ្ធអំពីបដិគ្គាហក ( អ្នក
ទទួល )
២. ទក្ខិណា បដិគ្គាហកតោ វិសុជ្ឈតិ នោ ទាយកតោ ទក្ខិណាបរិសុទ្ធអំពីបដិគ្គាហក មិនបរិសុទ្ធអំពីទាយក
៣. ទក្ខិណា នេវ ទាយកតោ វិសុជ្ឈតិ នោ បដិគ្គាហកតោ ទក្ខិណាមិនបរិសុទ្ធអំពីទាយក មិនបរិសុទ្ធអំពីបដិគ្គាហក
៤. ទក្ខិណា ទាយកតោ ចេវ វិសុជ្ឈតិ បដិគ្គាហកតោ ច ទក្ខិណាបរិសុទ្ធអំពីទាយកផង អំពីបដិគ្គាហកផង
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៦៩ )
អធិប្បាយ
ក្នុងពាក្យថា ទក្ខិណាវិសុទ្ធិ មានវិគ្រោះថា ដែលឈ្មោះថា ទក្ខិណាវិសុទ្ធិ ព្រោះអត្ថថា ជាហេតុឱ្យទក្ខិណា ពោលគឺ ទានដ៏បរិសុទ្ធ មានផល
ច្រើន ។ ពាក្យថា ទក្ខិណាបរិសុទ្ធអំពីទាយក មិនបរិសុទ្ធអំពីបដិគ្គាហក ( ទាយកតោ វិសុជ្ឈតិ នោ បដិគ្គាហកតោ ) សេចក្ដីថា ក្នុងទក្ខិណាណា ទាយក ( អ្នកឱ្យ ) ជាអ្នកមានសីល ឱ្យទេយ្យធម៌ដែលបានមកដោយធម៌ តែបដិគ្គាហក ( អ្នកទទួល ) ជាមនុស្សទ្រុស្ដសីល ទក្ខិណានេះដូចនឹងទក្ខិណារបស់ព្រះវេស្សន្តរមហារាជ ។ ពាក្យថា បដិគ្គាហកតោ វិសុជ្ឈតិ នោ ទាយកតោ ( បរិសុទ្ធអំពីបដិគ្គាហក មិនបរិសុទ្ធអំពីទាយក ) សេចក្ដីថា ក្នុងទក្ខិណាណា បដិគ្គាហកជាអ្នកមានសីល តែទាយកជាមនុស្សមិនមានសីល ឱ្យទេយ្យធម៌ដែលបានមកដោយមិនប្រកបដោយធម៌ ទក្ខិណានេះដូចនឹងទក្ខិណារបស់អ្នកសម្លាប់ចោរ ។ ពាក្យថា នេវ ទាយកតោ វិសុជ្ឈតិ នោ បដិគ្គាហកតោ ( មិនបរិសុទ្ធអំពីទាយក មិនបរិសុទ្ធអំពីបដិគ្គាហក ) សេចក្ដីថា ក្នុងទក្ខិណាណា ទាំងសងខាងជាមនុស្សមិនមានសីល សូម្បីទេយ្យធម៌ក៏បានមកដោយមិនត្រឹមត្រូវតាមធម៌ ។ ទក្ខិណាទី ៤ គប្បីជ្រាបដោយបរិយាយដែលផ្ទុយគ្នា ៕
អត្តភាវប្បដិលាភ ការបាននូវអត្តភាព មាន ៤ យ៉ាង គឺ
១. អត្ថាវុសោ អត្តភាវប្បដិលាភោ យស្មឹ អត្តភាវប្បដិលាភេ អត្តសញ្ចេតនាយេវ កមតិ នោ បរសញ្ចេតនា
ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ ចេតនារបស់ខ្លួន រមែងធ្វើខ្លួនឱ្យស្លាប់ ចេតនារបស់អ្នកដទៃពុំបានធ្វើឱ្យស្លាប់ឡើយ ក្នុងការបាននូវអត្តភាពណា ការបាននូវអត្តភាពនោះ រមែងមាន
២. អត្ថាវុសោ អត្តភាវប្បដិលាភោ យស្មឹ អត្តភាវប្បដិលាភេ បរសញ្ចេតនាយេវ កមតិ នោ អត្តសញ្ចេតនា
ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ ចេតនារបស់អ្នកដទៃ រមែងធ្វើខ្លួនឱ្យស្លាប់ ចេតនារបស់ខ្លួនមិនបានធ្វើឱ្យស្លាប់ឡើយ ក្នុងការបាននូវអត្តភាពណា ការបាននូវអត្តភាពនោះ រមែងមាន
៣. អត្ថាវុសោ អត្តភាវប្បដិលាភោ យស្មឹ អត្តភាវប្បដិលាភេ អត្តសញ្ចេតនា ចេវ សោ កមតិ បរសញ្ចេតនា ច
ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ ចេតនារបស់ខ្លួន រមែងធ្វើខ្លួនឱ្យស្លាប់ ទាំងចេតនារបស់អ្នកដទៃ ក៏រមែងធ្វើឱ្យស្លាប់ ក្នុងការបាននូវអត្តភាពណា ការបាននូវអត្តភាពនោះ រមែងមាន
៤. អត្ថាវុសោ អត្តភាវប្បដិលាភោ យស្មឹ អត្តភាវប្បដិលាភេ នេវ អត្តសញ្ចេតនា កមតិ នោ បរសញ្ចេតនា
ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ ចេតនារបស់ខ្លួន ក៏មិនធ្វើឱ្យស្លាប់ ចេតនារបស់អ្នកដទៃ ក៏មិនធ្វើឱ្យស្លាប់ដែរ ក្នុងការបាននូវអត្តភាពណា ការបាននូវអត្តភាពនោះ រមែងមាន
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៦៨-១៦៩ )
អធិប្បាយ
ក្នុងការបាននូវអត្តភាព នោះ មានវិនិច្ឆ័យដូចតទៅនេះ៖
ពួកសត្វទី ១ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចពួកទេវតាខិឌ្ឌាបទោសិកៈ ( ពួកខ្វល់ខ្វាយក្នុងលែ្បងលេង ) ពួកសត្វទី ២ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចសត្វក្នុងខាងក្នុងជាដើម ដែលត្រូវសត្វក្នុងខាងក្នុងជាដើមទម្លាយ ពួកសត្វទី ៣ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចពួកទេវតាមនោបទោសិកៈ ( ពួកច្រណែននឹងអ្នកដទៃ ) ពួកសត្វទី ៤ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចទេវតាដ៏សេសជាន់ខ្ពស់តាំងពីចាតុម្មហារាជិកាឡើងទៅ ។ ព្រោះពួកទេវតាទាំងនោះ មិនស្លាប់ទាំងដោយចេតនារបស់ខ្លួន ទាំងមិនស្លាប់ដោយចេតនារបស់អ្នកដទៃ ៕
គព្ភាវក្កន្តិ ការចុះកាន់គភ៌ ( របស់សត្វ ) មាន ៤ យ៉ាង គឺ
១. ឥធាវុសោ ឯកច្ចោ អសម្បជានោ មាតុ កុច្ឆឹ ឱក្កមតិ អសម្បជានោ មាតុ កុច្ឆិស្មឹ ឋាតិ អសម្បជានោ មាតុ កុច្ឆិស្មា និក្ខមតិ អយំ បឋមោ គព្ភាវក្កន្តិ
ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ សត្វពួកខ្លះក្នុងលោកនេះ ចុះកាន់ផ្ទៃមាតាក៏មិនដឹងខ្លួន ឋិតនៅក្នុងផ្ទៃមាតា ក៏មិនដឹងខ្លួន សម្រាលចាកផ្ទៃមាតា ក៏មិនដឹងខ្លួនទៀត នេះជាការចុះកាន់គភ៌ទី ១ [ បានដល់ លោកិយមនុស្សជាប្រក្រតី ]
២. បុន ចបរំ អាវុសោ ឥធេកច្ចោ សម្បជានោ មាតុ កុច្ឆឹ ឱក្កមតិ អសម្បជានោ មាតុ កុច្ឆិស្មឹ ឋាតិ អសម្បជានោ មាតុ កុច្ឆិស្មា និក្ខមតិ អយំ ទុតិយា គព្ភាវក្កន្តិ
ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ មួយទៀតសត្វពួកខ្លះក្នុងលោកនេះ ចុះកាន់ផ្ទៃមាតាដឹងខ្លួន តែនៅក្នុងផ្ទៃមាតាមិនដឹងខ្លួន សម្រាលចាកផ្ទៃមាតាក៏មិនដឹងខ្លួនដែរ នេះជាការចុះកាន់ផ្ទៃមាតាទី ២ [ បានដល់ អសីតិមហាសាវ័ក ]
៣. បុន ចបរំ អាវុសោ ឥធេកច្ចោ សម្បជានោ មាតុ កុច្ឆឹ ឱក្កមតិ សម្បជានោ មាតុ កុច្ឆិស្មឹ ឋាតិ អសម្បជានោ មាតុ កុច្ឆិស្មា និក្ខមតិ អយំ តតិយា គព្ភាវក្កន្តិ
ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ មួយទៀត សត្វពួកខ្លះក្នុងលោកនេះ ចុះកាន់ផ្ទៃមាតាក៏ដឹងខ្លួន នៅក្នុងផ្ទៃមាតាក៏ដឹងខ្លួន តែសម្រាលចាកផ្ទៃមាតាមិនដឹងខ្លួន នេះជាការចុះកាន់គភ៌ ទី ៣ [ បានដល់ អគ្គសាវ័កទាំងពីរ និងព្រះបច្ចេកពោធិសត្វ ]
៤. បុន ចបរំ អាវុសោ ឥធេកច្ចោ សម្បជានោ មាតុ កុច្ឆឹ ឱក្កមតិ សម្បជានោ មាតុ កុច្ឆិស្មឹ ឋាតិ សម្បជានោ មាតុ កុច្ឆិស្មា និក្ខមតិ អយំ ចតុត្ថា គព្ភាវក្កន្តិ
ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ មួយវិញទៀត សត្វពួកខ្លះក្នុងលោកនេះ ចុះកាន់ផ្ទៃមាតាក៏ដឹងខ្លួន នៅក្នុងផ្ទៃមាតាក៏ដឹងខ្លួន សម្រាលចាកផ្ទៃមាតាក៏ដឹងខ្លួន នេះជាការចុះកាន់គភ៌ទី ៤ [ បានដល់ព្រះសព្វញ្ញុពោធិសត្វ ]
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៦៧-១៦៨ )
យោនិ កំណើត មាន ៤ យ៉ាង គឺ
១. អណ្ឌជយោនិ កំណើតរបស់សត្វដែលកើតក្នុងស៊ុត
២. ជលាពុជយោនិ កំណើតរបស់សត្វដែលកើតក្នុងទឹក
៣. សំសេទជយោនិ កំណើតរបស់សត្វដែលកើតក្នុងទីស្មោកគ្រោក
៤. ឱបបាតិកយោនិ កំណើតរបស់សត្វដែលអណ្ដែតទៅកើតភ្លាម
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៦៧ )
អធិប្បាយ
ពាក្យថា យោនិ ប្រែថា ចំណែក ។ ពួកសត្វដែលឈ្មោះថា អណ្ឌជ ព្រោះអត្ថថា កើតក្នុងស៊ុត ។ ឈ្មោះថា ជលាពុជ ព្រោះអត្ថថា កើតក្នុងគភ៌ ។ ឈ្មោះថា សំសេទជ ព្រោះអត្ថថា កើតក្នុងញើសក្អែល ។ ពាក្យថា សំសេទជ នេះ ជាឈ្មោះរបស់ពួកសត្វដែលកើតក្នុងទីសើម និងក្នុងទីស្មោកគ្រោក មានត្រីស្អុយ ជាដើម ។ ដែលឈ្មោះថា ឱបបាតិក ព្រោះអត្ថថា ដូចកើតឡើងដោយឆាប់រហ័ស ។
ក្នុងកំណើតទាំង ៤ នោះ មានសេចក្ដីផ្សេងគ្នារវាងសត្វកើតក្នុងញើសក្អែល និងសត្វដែលកើតផុសឡើងក្នុងទេវលោក និងមនុស្សលោក យ៉ាងនេះ៖ សត្វចំពូកសំសេទជ កើតមកមានខ្លួនតូចៗ សិន ។ សត្វចំពូកឱបបាតិក កើតមកប៉ុននឹងមនុស្សអាយុ ១៦ ឆ្នាំភ្លាម ។ ពិតមែន ក្នុងពួកមនុស្ស និងភុម្មទេវតា មានកំណើតគ្រប់ទាំង ៤ ។ មានសត្វតិរច្ឆាន ដូចជា គ្រុឌ និងនាគជាដើមផង ។
សមដូចព្រះតម្រាស់ដែលត្រាស់ទុក ( ក្នុងសំយុត្តនិកាយ ខន្ធវារវគ្គ ) ថា
“ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បណ្ដាគ្រុឌ និងនាគនោះ ពួកគ្រុឌដែលជាសត្វកើតចាកស៊ុត រមែងប្រហារពួកនាគ ដែលជាសត្វកើតចាកស៊ុតដូចគ្នា តែមិនអាចប្រហារសត្វចំពូកជលាពុជ ( សត្វកើតចាកគភ៌ ) សំសេទជ ( សត្វកើតពីញើសក្អែល ) ឱបបាតិក ( សត្វផុសមកកើត ) បានទេ” ។
ទេវតាជាន់ខ្ពស់ៗ ឡើងទៅ ចាប់ពីចាតុម្មហារាជិកា ចាត់ក្នុងចំពូកឱបបាតិក ទាំងអស់ ។ សត្វនរក ក៏ ( ជាឱបបាតិក ) ដូចគ្នា ។ ក្នុងពពួកប្រេត ក៏មានកំណើតគ្រប់ទាំង ៤ ៕
ឧបាទាន ធម្មជាតជាគ្រឿងប្រកាន់មាំ ៤ យ៉ាង គឺ
១. កាមុបាទាន កាមជាគ្រឿងប្រកាន់មាំ
២. ទិដ្ឋុបាទាន មិច្ឆាទិដ្ឋិជាគ្រឿងប្រកាន់មាំ
៣. សីលព្វតុបាទាន ការប្រកាន់មាំដោយសីល និងវ័ត
៤. អត្តវាទុបាទាន ការប្រកាន់មាំដោយពោលថាខ្លួន
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៦៧ )
អធិប្បាយ
ពាក្យថា ឧបាទាន បានដល់ ការប្រកាន់មាំ ។ តម្រេក ឈ្មោះថា កាម ។ កាមនោះនុ៎ះឯង ឈ្មោះថា កាមុបាទាន ព្រោះអត្ថថា ប្រកាន់ ដោយអត្ថថា ប្រកាន់មាំ ។ ពាក្យថា ទិដ្ឋិ សំដៅដល់ មិច្ឆាទិដ្ឋិ ។ ទិដ្ឋិក៏ឈ្មោះថា ទិដ្ឋុបាទាន ព្រោះអត្ថថា ប្រកាន់ ដោយអត្ថថា ប្រកាន់មាំ ។ ការប្រកាន់មាំក្នុងសីល និងវ័តយ៉ាងនេះថា “សេចក្ដីបរិសុទ្ធបានដោយសីល និងវ័តនេះ” ឈ្មោះថា សីលព្វតុបាទាន ។ ឈ្មោះថា អត្តវាទុបាទាន ព្រោះអត្ថថា ជាហេតុឱ្យហៅថា ខ្លួន និងជាហេតុនៃការប្រកាន់មាំ ៕
គន្ថៈ ធម៌ជាគ្រឿងចងព័ទ្ធ ៤ យ៉ាង គឺ
១. អភិជ្ឈាកាយគន្ថៈ អភិជ្ឈាជាគ្រឿងចងព័ទ្ធកាយ
២. ព្យាបាទកាយគន្ថៈ ព្យាបាទជាគ្រឿងចងព័ទ្ធកាយ
៣. សីលព្វតបរាមាសកាយគន្ថៈ សេចក្ដីប្រកាន់ខុសដោយសីល និងវ័តជាគ្រឿងចងព័ទ្ធកាយ
៤. ឥទំសច្ចាភិនិវេសកាយគន្ថៈ សេចក្ដីប្រកាន់មាំថា ពាក្យនេះជាពាក្យពិត ពាក្យដទៃជាពាក្យទទេ ជាគ្រឿងចងព័ទ្ធកាយ
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៦៧ )
អធិប្បាយ
កិលេសដែលឈ្មោះថា គន្ថៈ ដោយអំណាចការចង ( សត្វ ) ទុក ។ ដែលឈ្មោះថា កាយគន្ថៈ ( ជាគ្រឿងចងព័ទ្ធកាយ ) ព្រោះអត្ថថា ចង គឺ ព័ទ្ធ បានដល់ ចងព័ទ្ធ រួបរឹតនាមកាយ និងរូបកាយទុកក្នុងវដ្ដៈ ។ ពាក្យថា ឥទំសច្ចាភិនិវេស សេចក្ដីថា អភិនិវេស គឺ ទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា “នេះប៉ុណ្ណោះពិត យ៉ាងដទៃទទេ” ៕
វិសំយោគៈ ធម៌ជាគ្រឿងដោះសត្វ មាន ៤ យ៉ាង គឺ
១. កាមយោគវិសំយោគោ ធម៌ជាគ្រឿងដោះសត្វចាកកាមយោគៈ
២. ភវយោគវិសំយោគោ ធម៌ជាគ្រឿងដោះសត្វចាកភវយោគៈ
៣. ទិដ្ឋិយោគវិសំយោគោ ធម៌ជាគ្រឿងដោះសត្វចាកទិដ្ឋិយោគៈ
៤. អវិជ្ជាយោគវិសំយោគោ ធម៌ជាគ្រឿងដោះសត្វចាកអវិជ្ជាយោគៈ
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៦៦ )
អធិប្បាយ
ដែលឈ្មោះថា វិសំយោគៈ ( ធម៌ជាគ្រឿងដោះ ) ព្រោះអត្ថថា មិនប្រកបសត្វទុក ( ក្នុងវដ្ដៈ ) ។ ក្នុងវិសំយោគៈនោះ អសុភជ្ឈាន ឈ្មោះថា ធម៌ជាគ្រឿងដោះសត្វចាកកាមយោគៈ អនាគាមិមគ្គដែលបុគ្គលសម្រេចដោយធ្វើអសុភជ្ឈាននោះឱ្យជាបាទ ឈ្មោះថា កាមយោគវិសំយោគៈសុទ្ធៗ អរហត្តមគ្គ ឈ្មោះថា ភវយោគវិសំយោគៈ ( ធម៌ជាគ្រឿងដោះសត្វចាកភវយោគៈ ) ។ សោតាបត្តិមគ្គ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិយោគវិសំយោគៈ ( ធម៌ជាគ្រឿងដោះសត្វចាកទិដ្ឋិយោគៈ ) ។ អរហត្តមគ្គ ឈ្មោះថា អវិជ្ជាយោគវិសំយោគៈ ( ធម៌ជាគ្រឿងដោះសត្វចាកអវិជ្ជាយោគៈ ) ៕
យោឝៈ ធម៌ជាគ្រឿងប្រកបសត្វទុកក្នុងវដ្ដៈ មាន ៤ យ៉ាង គឺ
១. កាមយោឝៈ
២. ភវយោគៈ
៣. ទិដ្ឋិយោគៈ
៤. អវិជ្ជាយោគៈ
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៦៦ )
អធិប្បាយ
ដែលឈ្មោះថា យោគៈ ព្រោះអត្ថថា ប្រកបសត្វទុកក្នុងវដ្តៈ ។ យោគៈទាំងនោះ គប្បីជ្រាបថា ដូចឱឃៈ ៕
ឱឃៈ ធម៌ជាគ្រឿងពន្លិចសត្វ មាន ៤ យ៉ាង គឺ
១. កាមោឃៈ
២. ភវោឃៈ
៣. ទិដ្ឋោឃៈ
៤. អវិជ្ជោឃៈ
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៦៦ )
អធិប្បាយ
ពាក្យថា ឱឃៈ មានវិគ្រោះថា ដែលឈ្មោះថា ឱឃៈ ព្រោះអត្ថថា ពន្លិចគឺធ្វើសត្វឱ្យលិចចុះក្នុងវដ្តៈ ។ បណ្ដាឱឃៈនោះ តម្រេកដែលជាប់ទាក់ទងដោយកាមគុណ ៥ ឈ្មោះថា កាមោឃៈ ។ តម្រេកដោយសេចក្ដីពេញចិត្តក្នុងរូបភព និងអរូបភព ឈ្មោះថា ភវោឃៈ ។ ការជាប់ចិត្តនៅក្នុងឈាន និងតម្រេកដែលសហគតដោយសស្សតទិដ្ឋិ ក៏ហៅថា ភវោឃៈ ។ ទិដ្ឋិ ៦២ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋោឃៈ ៕
