តីណិ បាដិហារិយានិ បាដិហារ្យ ៣ យ៉ាង គឺ៖
១. ឥទ្ធិប្បាដិហារិយំ ឥទ្ធិបាដិហារ្យ [ សេចក្តីអស្ចារ្យដោយឫទ្ធិ ]
២. អាទេសនាបាដិហារិយំ អាទេសនាបាដិហារ្យ [ សេចក្តីអស្ចារ្យដោយទាយចិត្តសត្វដទៃ ]
៣. អនុសាសនីបាដិហារិយំ អនុសាសនីបាដិហារ្យ [ សេចក្តីអស្ចារ្យដោយការប្រៀនប្រដៅដោយសីល សមាធិ បញ្ញា ]
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៤៥ )
[ បាដិហារ្យទាំងឡាយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយពិស្តារក្នុងកេវដ្តសូត្រ ]
តយោ វិហារា វិហារធម៌ ( ធម៌ជាគ្រឿងនៅ ) ៣ យ៉ាង គឺ៖
១. ទិព្វោ វិហារោ ទិព្វវិហារ
២. ព្រហ្មវិហារោ ព្រហ្មវិហារ
៣. អរិយោ វិហារោ អរិយវិហារ
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៤៥ )
អធិប្បាយ
គប្បីជ្រាបវិនិច្ឆ័យក្នុងវិហារធម៌ដូចតទៅ៖
សមាបត្តិ ៨ ឈ្មោះថា ទិព្វវិហារធម៌ ។ អប្បមញ្ញា ៤ [ មេត្តា ករុណា មុទិតា និងឧបេក្ខា ]ឈ្មោះថា ព្រហ្មវិហារធម៌ ។ ផលសមាបត្តិ ឈ្មោះថា អរិយវិហារធម៌ ។
តិស្សោ វិជ្ជា វិជ្ជា ៣ យ៉ាង គឺ៖
១. បុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណំ វិជ្ជា ញាណជាគ្រឿងរលឹកឃើញនូវខន្ធបញ្ចកៈដែលធ្លាប់នៅអាស្រ័យក្នុងកាលមុន ជាវិជ្ជា ១
២. សត្តានំ ចុតូបបាតេ ញាណំ វិជ្ជា សេចក្តីដឹងក្នុងចុតិ និងបដិសន្ធិរបស់ពួកសត្វ ជាវិជ្ជា ១
៣. អាសវានំ ខយេ ញាណំ វិជ្ជា សេចក្តីដឹងក្នុងធម៌ជាគ្រឿងអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ ជាវិជ្ជា ១
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៤៥ )
អធិប្បាយ
បទថា វិជ្ជា សេចក្តីថា ឈ្មោះថា វិជ្ជា ព្រោះអត្ថថា ទម្លាយនូវងងឹត ( តមវិជ្ឈនដ្ឋេន វិជ្ជា )។ ឈ្មោះថា វិជ្ជា ព្រោះអត្ថថា ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ក៏បាន ( វិទិតករណដ្ឋេនាបិ វិជ្ជា ) ។
ក៏បុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណដែលកើតឡើង ឈ្មោះថា វិជ្ជា ព្រោះអត្ថថា ទម្លាយនូវងងឹត ដែលបិទបាំងខន្ធដែលធ្លាប់អាស្រ័យនៅក្នុងកាលមុន និងធ្វើខន្ធដែលធ្លាប់អាស្រ័យនៅក្នុងកាលមុន ឲ្យដឹងច្បាស់ ។
ចុតូបបាតញ្ញាណ ឈ្មោះថា វិជ្ជា ព្រោះអត្ថថា ទម្លាយនូវងងឹតដែលបិទបាំងចុតិ និងធ្វើចុតិ បដិសន្ធិនោះឲ្យជាក់ច្បាស់ ។
ញាណ សេចក្តីដឹងក្នុងការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា វិជ្ជា ព្រោះអត្ថថា ទម្លាយងងឹតដែលបិទបាំងសច្ចៈ ៤ និងធ្វើសច្ចធម៌ទាំង ៤ ឲ្យជាក់ច្បាស់ ។
តីណិ កថាវត្ថូនិ កថាវត្ថុ ៣ យ៉ាង គឺ៖
១. អតីតំ វា អទ្ធានំ អារព្ភ កថំ កថេយ្យ ឯវំ អហោសិ អតីតមទ្ធានន្តិ បុគ្គលប្រារព្ធអតីតកាល និយាយពាក្យថា រឿងយ៉ាងនេះ កើតមានក្នុងអតីតកាលហើយ
២. អនាគតំ វា អទ្ធានំ កថំ កថេយ្យ ឯវំ ភវិស្សតិ អនាគតមទ្ធានន្តិ បុគ្គលប្រារព្ធអនាគតកាលនិយាយពាក្យថា រឿងយ៉ាងនេះនឹងមានក្នុងអនាគតកាល
៣. ឯតរហិ វា បច្ចុប្បន្នំ អទ្ធានំ អារព្ភ កថំ កថេយ្យ ឯវំ ឯតរហិ បច្ចុប្បន្នន្តិ បុគ្គលប្រារព្ធបច្ចុប្បន្នកាលក្នុងកាលឥឡូវនេះ និយាយពាក្យថា រឿងយ៉ាងនេះកើតឡើងក្នុងកាលឥឡូវនេះ
( បិដកលេខ ១៩ ១៤៤ )
អធិប្បាយ
ហេតុនៃពាក្យពោល ឬសម្តី ឈ្មោះថា កថាវត្ថុ ។ ពីរបទថា អតីតំ វា អទ្ធានំ ប្រែថា គតិធម៌ ដែលកន្លងទៅហើយ អធិប្បាយថា ខន្ធដែលជាអតីត ។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីសម្តែងសេចក្តីក្នុងពាក្យថា អតីតំ វា អទ្ធានំ នេះ ដោយនិរុត្តិបថសូត្រ ( សូត្រដែលពោលដោយគោលភាសា ) ដែលមានអាគតស្ថានយ៉ាងនេះថា
យំ ភិក្ខវេ រូបំ អតីតំ និរុទ្ធំ វិបរិណតំ អហោសីតិ តស្ស សង្ខា, អហោសីតិ តស្ស បញ្ញត្តិ អហោសីតិ តស្ស សមញ្ញា, ន តស្ស សង្ខា អត្ថីតិ, ន តស្ស សង្ខា ភវិស្សតិ ។
ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ រូបណាដែលកន្លងទៅហើយ រលត់ទៅហើយ ប្រែប្រួលហើយ ការរាប់រូបនោះថា បានមានហើយ ការបញ្ញត្តរូបនោះថា បានមានហើយ ការឲ្យឈ្មោះរូបនោះថា បានមានហើយ រូបនោះមិនរាប់ថា នឹងមាន រូបនោះមិនរាប់ថា កំពុងមាន ។
ព្រះបរមសាស្តា កាលប្រថាប់នៅក្នុងវត្តជេតពន ទ្រង់ប្រារព្ធភិក្ខុអ្នកមានភណ្ឌៈច្រើន ទើបត្រាស់ព្រះធម៌ទេសនានេះ មានពាក្យផ្តើមថា ហិរិឱត្តប្បសម្បន្នា ដូច្នេះ ។
រឿងរ៉ាវក្នុងបច្ចុប្បន្ន
បានឮថា កុដុម្ពិក៍ក្នុងក្រុងសាវត្ថីម្នាក់ កាលភរិយារបស់ខ្លួនធ្វើមរណកាលហើយ ក៏បានចូលបួស កុដុម្ពិក៍នោះកាលបួសហើយ បានឲ្យគេធ្វើបរិវេណ រោងភ្លើង និងបន្ទប់ដាក់សម្ភារៈ ធ្វើបន្ទប់ដាក់សម្ភារៈឲ្យពេញដោយទឹកដោះថ្លា និងអង្ករជាដើម សម្រាប់ខ្លួនហើយទើបបួស កាលបួសហើយ ឱ្យគេហៅអ្នកបម្រើរបស់ខ្លួនមក ចម្អិនអាហារតាមចំណង់ ហើយទើបបរិភោគ ថែមទាំងជាអ្នកបរិក្ខារច្រើន ក្នុងវេលាយប់ មានសំពត់ស្លៀក និងសំពត់ដណ្តប់មួយសម្រាប់ វេលាថ្ងៃ មានមួយសម្រាប់ទៀត ស្នាក់នៅខាងចុងបំផុតនៃវិហារ ។ ថ្ងៃមួយ កាលភិក្ខុនោះនាំចីវរ និងកម្រាលជាដើម យកមកហាលក្នុងបរិវេណ ភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងជនបទជាច្រើនរូប ត្រាច់ចារិកតាមសេនាសនៈរហូតទៅដល់បរិវេណ ឃើញចីវរជាដើម ទើបសួរថា ចីវរជាដើមទាំងនោះ ជារបស់អង្គណា? ភិក្ខុនោះពោលថា អ្នកមានអាយុ របស់ខ្ញុំករុណា ។ ភិក្ខុទាំងនោះ សួរថា ចីវរក្តី ស្បង់នេះក្តី កម្រាលក្តី ទាំងអស់នេះជារបស់លោកមួយអង្គឯងប៉ុណ្ណោះឬ? ភិក្ខុនោះឆ្លើយថា ពិតមែនហើយ លោកម្ចាស់ វាជារបស់ខ្ញុំករុណាមួយអង្គឯងប៉ុណ្ណោះ ។ ភិក្ខុទាំងឡាយពោលថា លោកដ៏មានអាយុ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាតត្រៃចីវរមិនមែនទេឬ លោកបួសក្នុងសាសនារបស់ព្រះពុទ្ធទ្រង់ប្រាថ្នាតិចយ៉ាងនេះ លោកបែរជាអ្នកមានបរិវារច្រើនយ៉ាងនេះ មក ពួកយើងនាំលោកទៅកាន់សម្នាក់របស់ព្រះទសពល ហើយបាននាំភិក្ខុនោះទៅកាន់សម្នាក់របស់ព្រះសាស្តា ពេលទតឃើញភិក្ខុនោះប៉ុណ្ណោះទើបត្រាស់ថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយនាំភិក្ខុអ្នកមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នានោះមកហើយឬ? ភិក្ខុទាំងឡាយក្រាបទូលថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ភិក្ខុនេះមានភណ្ឌៈច្រើន មានបរិក្ខារច្រើន ព្រះអង្គ ។ ព្រះសាស្តាត្រាស់សួរថា ម្នាលភិក្ខុ បានឮថា អ្នកមានភណ្ឌៈច្រើនពិតមែនឬ? ភិក្ខុនោះក្រាបទូលថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ពិតមែន ។ ព្រះសាស្តាត្រាស់ថា ម្នាលភិក្ខុ តើព្រោះហេតុអ្វី អ្នកទើបជាអ្នកមានភណ្ឌៈច្រើន តថាគតពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីប្រាថ្នាតិច សេចក្តីសន្ដោស សេចក្តីស្ងប់ស្ងាត់ និងការប្រារព្ធនូវសេចក្តីព្យាយាម មិនមែនឬ? ភិក្ខុនោះ បានស្តាប់ព្រះតម្រាស់របស់ព្រះសាស្តាហើយក៏ក្រោធខឹងថា ឥឡុវនេះ អញនឹងត្រាច់ទៅដោយទំនងនេះ ទើបចោលសំពត់ដណ្តប់ មានចីវរតែមួយផ្ទាំង ឈរនៅកណ្តាលបរិស័ទ ។ លំដាប់នោះ ព្រះសាស្តាកាលទ្រង់ដាស់តឿនភិក្ខុនោះទើបត្រាស់ថា ម្នាលភិក្ខុ ក្នុងកាលមុន គឺក្នុងកាលដែលអ្នកកើតជាអារក្សទឹកបានស្វែងរកហិរិ ឱត្តប្បៈ អ្នកកាលស្វែងរកហិរិ ឱត្តប្បៈ អស់ ១២ ឆ្នាំ កាលបើដូច្នោះ ព្រោះហេតុអ្វី ក្នុងកាលឥឡូវនេះ អ្នកបួសក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាដ៏ជាទីគោរពឲ្យត្រឡាំង បែរជាចោលសំពត់ដណ្តប់ក្នុងកណ្ដាលបរិស័ទ លះបង់ហិរិ ឱត្តប្បៈឈរនៅសោត? ភិក្ខុនោះបានស្តាប់ព្រះតម្រាស់របស់ព្រះសាស្តា បានញ៉ាំងហិរិ ឱត្តប្បៈឲ្យត្រឡប់តាំងឡើង ។ ទើបដណ្តប់ចីវរនោះហើយថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តា អង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរ ភិក្ខុទាំងឡាយទូលអារាធនាព្រះមានព្រះភាគដើម្បីឲ្យទ្រង់ធ្វើរឿងនោះឲ្យជាក់ច្បាស់ ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បានធ្វើហេតុដែលចន្លោះនៃភពបិទបាំងទុកឲ្យប្រាកដ ដូចតទៅនេះ៖
អតីតនិទាន
ក្នុងអតីតកាល មានព្រះរាជាមួយអង្គទ្រង់ព្រះនាមថា ព្រហ្មទត្ត ក្នុងនគរពារាណសី ក្នុងដែនកាសី ។ ក្នុងកាលនោះ ព្រះពោធិសត្វចាប់បដិសន្ធិក្នុងព្រះគភ៌របស់ព្រះអគ្គមហេសីនៃព្រះបាទព្រហ្មទត្តនោះ ។ កាលគម្រប់ទសមាស ព្រះនាងប្រសូតព្រះឱរស ។ ក្នុងថ្ងៃថ្វាយព្រះនាមព្រះឱរសនោះ ពពួកញាតិបានថ្វាយព្រះនាមថា មហិសសាសកុមារ ក្នុងកាលដែលព្រះកុមារទ្រង់រត់លេងបាន ព្រះឱរសអង្គដទៃក៏ប្រសូតមកដែរ ពពួកញាតិថ្វាយព្រះនាមព្រះឱរសនោះថា ចន្ទកុមារ ។ ក្នុងកាលដែលចន្ទកុមារនោះទ្រង់រត់លេងបាន ព្រះមាតារបស់ព្រះពោធិសត្វក៏សោយទិវង្គត ព្រះរាជាទ្រង់តែងតាំងស្នំដទៃទុកក្នុងតំណែងព្រះអគ្គមហេសី ។ ព្រះអគ្គមហេសីបានជាទីស្រឡាញ់ ជាទីប្រោសប្រាណរបស់ព្រះរាជា ។ ព្រះអគ្គមហេសីនោះទ្រង់អាស្រ័យការនៅរួមគ្នា ក៏ប្រសូតព្រះឱរសមួយអង្គ ។ ពពួកញាតិទាំងឡាយ បានដាក់ព្រះនាមថ្វាយព្រះឱរសនោះថា សុរិយកុមារ ។ ព្រះរាជាទ្រង់ទតឃើញព្រះឱរសហើយមានព្រះហឫទ័យត្រេកអរ ត្រាស់ថា នែនាងដ៏ចម្រើន យើងឲ្យពរដល់បុត្ររបស់នាង ។ ព្រះទេវីទ្រង់រក្សាទុក នឹងទទួលយកក្នុងវេលាដែលត្រូវការពរនុ៎ះ ។ កាលព្រះឱរសចម្រើនវ័យហើយ ព្រះនាងក្រាបទូលព្រះរាជាថា បពិត្រព្រះសម្មតិទេព ក្នុងកាលដែលព្រះឱរសរបស់ខ្ញុំព្រះអង្គប្រសូត ព្រះអង្គទ្រង់ប្រទានពរទុកមិនមែនឬ សូមព្រះអង្គទ្រង់ប្រទានរាជសម្បត្តិដល់ព្រះឱរសរបស់ខ្ញុំព្រះអង្គ ។ ព្រះរាជាទ្រង់ហាមថា ព្រះឱរសពីរព្រះអង្គរបស់យើង រុងរឿងដូចគំនរភ្លើង យើងមិនអាចឲ្យរាជសម្បត្តិដល់ឱរសរបស់នាងបានទេ ទ្រង់ឃើញនាងទូលអង្វរជារឿយៗ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា នាងនេះនឹងគិតធ្វើកម្មដ៏លាមកដល់ឱរសរបស់យើង ទើបឲ្យគេហៅព្រះឱរសទាំងពីរមកហើយត្រាស់ថា បាទាំងពីរ ក្នុងវេលាដែលសុរិយកុមារប្រសូត បិតាបានឲ្យពរគេ ឥឡូវនេះ មាតារបស់សុរិយកុមារនោះទូលសុំរាជសម្បត្តិ បិតាមិនប្រាថ្នានឹងឲ្យដល់សុរិយកុមារនោះ ធម្មតាមាតុគ្រាមជាមនុស្សលាមក នឹងគិតធ្វើតែកម្មដ៏លាមកដល់ពួកបុត្រ បាទាំងពីរត្រូវចូលទៅក្នុងព្រៃ ចាំពេលវេលាកន្លងផុតទៅ ចូរគ្រងរាជសម្បត្តិក្នុងនគរដែលជារបស់មាននៅក្នុងត្រកូល ហើយទ្រង់ព្រះកន្សែង ពិលាបសោយសោក ថើបសិរ្សបុត្រហើយទ្រង់បញ្ជូនទៅ ។ សុរិយកុមារទ្រង់លេងនៅត្រង់ព្រះលានហ្លួង ឃើញព្រះឱរសទាំងនោះថ្វាយបង្គំព្រះបិតាហើយចុះចាកប្រាសាទ ទ្រង់ឃើញហេតុនោះ ទើបគិតថា សូម្បីអញក៏នឹងទៅជាមួយនឹងម្ចាស់បងទាំងពីរ ទើបចេញទៅជាមួយព្រះឱរសទាំងពីរនោះឯង ព្រះឱរសទាំងនោះស្តេចយាងចូលទៅកាន់ព្រៃហិមពាន្ត ។
ព្រះពោធិសត្វគេចចេញពីផ្លូវ ប្រថាប់នៅក្បែរគល់ឈើ ហៅសុរិយកុមារថា ប្អូនសុរិយៈ ឯងចូរទៅកាន់ស្រះនោះ ងូត និងផឹកហើយ ចូរយកស្លឹកឈូកខ្ចប់ទឹកមក ដើម្បីយើងទាំងពីរ ក៏ស្រះនោះជាស្រះដែលមានអារក្សទឹកម្នាក់ ទទួលពរអំពីសំណាក់ស្តេចវេស្សវ័ណ ៗ ត្រាស់នឹងអារក្សទឹកនោះថា ឯងអាចស៊ីមនុស្សដែលចុះមកកាន់ស្រះនេះ វៀរលែងតែមនុស្សដែលចេះទេវធម៌ប៉ុណ្ណោះ ឯងមិនអាចស៊ីមនុស្សដែលមិនបានចុះ តាំងពីពេលនោះមក អារក្សទឹកនោះទើបសួរទេវធម៌នឹងមនុស្សដែលចុះស្រះនោះ ហើយស៊ីមនុស្សដែលមិនចេះទេវធម៌ លំដាប់នោះឯង សុរិយកុមារទៅកាន់ស្រះនោះមិនបានពិចារណា ហើយទើបចុះតែម្តង លំដាប់នោះ អារក្សទឹកនោះចាប់សុរិយកុមារនោះហើយសួរថា អ្នកឯងចេះទេវធម៌ដែរឬទេ? សុរិយកុមារនោះពោលថា អើ ខ្ញុំចេះ ព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យ ឈ្មោះថា ទេវធម៌ លំដាប់នោះ អារក្សទឹកនោះទើបពោលនឹងសុរិយកុមារនោះថា អ្នកឯងមិនចេះទេវធម៌ទេ ហើយទាញចូលទៅក្នុងលំនៅរបស់ខ្លួន ចំណែកព្រះពោធិសត្វឃើញសុរិយកុមារនោះទៅយូរពេក ទើបបញ្ជូនចន្ទកុមារទៅម្នាក់ទៀត សូម្បីអារក្សទឹកក៏ចាប់ចន្ទកុមារនោះហើយសួរថា អ្នកឯងចេះទេវធម៌ទេ? ចន្ទកុមារពោលថា អើ ខ្ញុំចេះ ទិសទាំង ៤ ឈ្មោះថា ទេវធម៌ អារក្សទឹកពោលថា អ្នកឯងមិនចេះទេវធម៌ទេ ហើយទាញចន្ទកុមារនោះទៅកាន់លំនៅរបស់ខ្លួនទៀត ។ កាលចន្ទកុមារទៅយូរពេក ព្រះពោធិសត្វគិតថា គ្រោះថ្នាក់ណានីមួយនឹងគប្បីកើតមានឡើង ទើបយាងទៅកាន់ស្រះនោះដោយព្រះអង្គឯង ឃើញស្នាមជើងរបស់ព្រះអនុជទាំងពីរអង្គ ទើបព្រះតម្រិះថា ស្រះនេះប្រាកដជាមានអារក្សទឹកហួងហែង ទើបបានឈរកាន់ព្រះខ័ន និងធ្នូ ។ អារក្សទឹកឃើញព្រះពោធិសត្វមិនចុះទឹក ទើបប្លែងភេទជាបុរសអ្នកធ្វើការក្នុងព្រៃ ពោលនឹងព្រះពោធិសត្វថា នែបុរសដ៏ចម្រើន អ្នកហត់នឿយដោយការធ្វើដំណើរតាមផ្លូវ ព្រោះហេតុអ្វី ទើបមិនចុះក្នុងស្រះនេះ ងូត ផឹក ទំពាក្រអៅឈូក ប្រដាប់កាយដោយផ្កាឈូកតាមសប្បាយ ព្រះពោធិសត្វឃើញដូច្នោះដឹងថា នេះជាយក្ស ទើបពោលថា “អ្នកឯងចាប់ប្អូនប្រុសរបស់យើងមកឬ?” អារក្សទឹកពោលថា “អើ ពិតមែន យើងចាប់មក” ព្រះពោធិសត្វសួរថា “ព្រោះហេតុអ្វី?” អារក្សទឹកពោលថា “យើងអាចចាប់មនុស្សដែលចុះមកកាន់ស្រះនេះ” ព្រះពោធិសត្វសួរថា “អ្នកអាចចាប់ទាំងអស់តែម្តងឬ?” អារក្សទឹកពោលថា “អាចចាប់បានទាំងអស់ លើកលែងតែអ្នកដែលចេះទេវធម៌” ។ ព្រះពោធិសត្វត្រាស់សួរថា “អ្នកមានសេចក្តីត្រូវការដោយទេវធម៌ឬ?” អារក្សទឹកពោលថា “អើ មានសេចក្តីត្រូវការ” ។ ព្រះពោធិសត្វត្រាស់ថា “កាលបើយ៉ាងនោះ យើងនឹងប្រាប់ទេវធម៌ដល់អ្នក” ។ អារក្សទឹកពោលថា “បើដូច្នោះ អ្នកចូរប្រាប់ យើងនឹងស្តាប់ទេវធម៌” ។ ព្រះពោធិសត្វត្រាស់ថា តែយើងមានខ្លួនស្មោកគ្រោក” យក្សទើបឱ្យព្រះពោធិសត្វងូតទឹក ឱ្យផឹកទឹក ឱ្យប្រដាប់ផ្កា ឱ្យលាបលនដោយគ្រឿងក្រអូប បានក្រាលបល្ល័ង្កកណ្ដាលបារាំដែលប្រដាប់តាក់តែងហើយ ។ ព្រះពោធិសត្វប្រថាប់អង្គុយលើអាសនៈ ឱ្យយក្សអង្គុយជិតព្រះបាទហើយត្រាស់ថា បើដូច្នោះ អ្នកចូរផ្ទៀងត្រចៀកស្តាប់ព្រះធម៌ដោយគោរព ហើយត្រាស់ព្រះគាថានេះថា៖
ហិរិឱត្តប្បសម្បន្នា សុក្កធម្មសមាហិតា
សន្តោ សប្បុរិសា លោកេ ទេវធម្មាតិ វុច្ចរេ ។
ពួកសប្បុរសជាអ្នកមានចិត្តស្ងប់រម្ងាប់ បរិបូណ៌ដោយហិរិ និងឱត្តប្បៈ តាំងមាំហើយក្នុងអាមិស លោកពោលថា មានទេវធម៌ ក្នុងលោក ។
( បិដកលេខ ៥៨ ទំព័រ ៣ )
បណ្តាបទទាំងនោះ បទថា ហិរិឱត្តប្បសម្បន្នា ប្រែថា អ្នកដែលប្រកបដោយហិរិ និងឱត្តប្ប ។ បណ្តាហិរិ និងឱត្តប្បទាំងឡាយនោះ ដែលឈ្មោះថា ហិរិ ព្រោះខ្មាសចំពោះកាយទុច្ចរិត ជាដើម ពាក្យថា ហិរិ នេះ ជាឈ្មោះនៃសេចក្តីខ្មាស ។ ដែលឈ្មោះថា ឱត្តប្ប ព្រោះខ្លាចចំពោះកាយទុច្ចរិតជាដើមនុ៎ះឯង ពាក្យថា ឱត្តប្ប នេះ ជាឈ្មោះនៃសេចក្ដីខ្លាចបាប ។ បណ្តាហិរិ និងឱត្តប្បនោះ ហិរិមានសមុដ្ឋានដែលតាំងឡើងខាងក្នុង ឱត្តប្បមានសមុដ្ឋានដែលតាំងឡើងខាងក្រៅ ។ ហិរិ មានខ្លួនជាធំ ( អត្តាធិបតេយ្យ ) ឱត្តប្បមានលោកជាធំ ( លោកាធិបតេយ្យ ) ហិរិតាំងនៅក្នងសភាវៈដែលគួរខ្មាស ឱត្តប្បតាំងនៅក្នុងសភាវៈដែលគួរខ្លាច ហិរិមានលក្ខណៈកោតក្រែង ឱត្តប្បមានលក្ខណៈឃើញទោស និងឃើញភ័យ។
បណ្តាហិរិ និងឱត្តប្បទាំងនោះ បុគ្គលរមែងញ៉ាំងហិរិដែលមានសមុដ្ឋានខាងក្នុង ឱ្យតាំងឡើងដោយហេតុ ៤ ប្រការ គឺ៖
១. ជាតឹ បច្ចវេក្ខិត្វា ព្រោះពិចារណាដល់ជាតិកំណើត
២. វយំ បច្ចវេក្ខិត្វា ពិចារណាដល់វ័យ
៣. សូរភាវំ បច្ចវេក្ខិត្វា ពិចារណាដល់ភាពជាអ្នកក្លាហាន
៤. ពាហុសច្ចំ បច្ចវេក្ខិត្វា ពិចារណាដល់ភាពជាពហូសូត
ហេតុទាំង ៤ ប្រការនោះ តើដូចម្តេច? បុគ្គលពិចារណាដល់ជាតិកំណើតយ៉ាងនេះថា “ដែលឈ្មោះថា ការធ្វើបាបនេះ មិនមែនជាកម្មរបស់អ្នកដែលបរិបូណ៌ដោយជាតិ ជាកម្មរបស់អ្នកមានជាតិកំណើតថោកទាបមានអ្នកនេសាទជាដើម បុគ្គលដែលបរិបូណ៌ដោយជាតិដូចជាអាត្មាអញមិនសមគួរនឹងធ្វើកម្មនេះ” ហើយមិនធ្វើបាបមានបាណាតិបាតជាដើម ឈ្មោះថា ញ៉ាំងហិរិឱ្យតាំងឡើង មួយទៀត បុគ្គលពិចារណាដល់វ័យយ៉ាងនេះថា “ឈ្មោះថាការធ្វើបាបនេះជាកម្មដែលពួកកំលោះៗ គប្បីធ្វើ កម្មនេះដែលមនុស្សតាំងនៅក្នុងវ័យដូចយើងមិនគួរធ្វើ” ហើយមិនធ្វើបាប មានបាណាតិបាតជាដើម ឈ្មោះថា ញ៉ាំងហិរិឱ្យតាំងឡើង ម្យ៉ាងវិញទៀត បុគ្គលពិចារណាដល់ភាពជាអ្នកក្លាហានយ៉ាងនេះថា “ឈ្មោះថាការធ្វើបាបនេះ ជាកម្មរបស់មនុស្សដែលមានជាតិអន់ថយ កម្មនេះបុគ្គលដែលបរិបូណ៌ដោយភាពជាក្លៀវក្លាដូចយើង មិនគួរធ្វើឡើយ” ហើយមិនធ្វើបាបមានបាណាតិបាតជាដើម ឈ្មោះថា ញ៉ាំងហិរិឱ្យតាំងឡើង ម្យ៉ាងវិញទៀត បុគ្គលពិចារណាភាពជាពហូសូត យ៉ាងនេះថា “ឈ្មោះថាការធ្វើបាបនេះជាកម្មរបស់ជនអន្ធពាល ល្ងង់ខ្លៅ កម្មនេះដែលជនជាពហូសូត ជាបណ្ឌិតដូចជាយើង មិនគួរធ្វើទេ” ហើយមិនធ្វើបាប មានបាណាតិបាតជាដើម ឈ្មោះថា ញ៉ាំងហិរិឱ្យតាំងឡើង បុគ្គលឈ្មោះថា ញ៉ាំងហិរិដែលមានសមុដ្ឋានខាងក្នុងឱ្យតាំងឡើងដោយហេតុ ៤ ប្រការនេះ ។ ក៏កាលឱ្យតាំងឡើងហើយ ញ៉ាំងហិរិឱ្យចូលទៅក្នុងចិត្តរបស់ខ្លួន ហើយមិនធ្វើបាប ហិរិរមែងឈ្មោះថា មានសមុដ្ឋានខាងក្នុងយ៉ាងនេះ ។
ឱត្តប្បឈ្មោះថា មានសមុដ្ឋានខាងក្រៅ តើដូចម្តេច? បុគ្គលពិចារណាថា “បើយើងនឹងធ្វើបាបសោត យើងនឹងត្រូវគេតិះដៀលក្នុងកណ្ដាលបរិស័ទ ៤ ហើយនិងថា
គរហិស្សន្តិ តំ វិញ្ញូ អសុចឹ នាគរិកោ យថា
វិវជ្ជិតោ សីលវន្តេហិ កថំ ភិក្ខុ ករិស្សសិ ។
វិញ្ញូជនទាំងឡាយនឹងតិះដៀលអ្នកដូចអ្នកនគរ តិះដៀលរបស់មិនស្អាត ម្នាលភិក្ខុ លោកអ្នកដែលមានសីលទាំងឡាយវៀរចាកហើយ តើអ្នកនឹងធ្វើអ្វី ។
រមែងមិនធ្វើបាបកម្ម ព្រោះឧត្តប្បដែលតាំងឡើងខាងក្រៅ ឱត្តប្បរមែងឈ្មោះថា មានសមុដ្ឋានខាងក្រៅយ៉ាងនេះ ។
ហិរិ ឈ្មោះថា មានខ្លួនជាធំ តើដូចម្តេច? កុលបុត្រពួកខ្លះក្នុងលោកនេះ ធ្វើខ្លួនឱ្យជាធំ ឱ្យជាប្រធាន មិនធ្វើបាប ដោយគិតថា បុគ្គលដែលបួសដោយសទ្ធា ជាពហូសូត មានវាទៈ ( គឺពាក្យប្រៀនប្រដៅ ) ក្នុងការកម្ចាត់កិលេសដូចអ្នក មិនគួរធ្វើបាបកម្ម ហិរិ រមែងឈ្មោះថា មានខ្លួនជាធំយ៉ាងនេះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា៖
សោ អត្តានំយេវ អធិបតឹ កត្វា អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតិ។ សាវជ្ជំ បជហតិ, អនវជ្ជំ ភាវេតិ ។ សុទ្ធមត្តានំ បរិហតិ ។
បុគ្គលនោះធ្វើខ្លួនឯងឱ្យជាអធិបតីហើយ រមែងលះបង់អកុសល ចម្រើនកុសល លះបង់អំពើដែលប្រកបដោយទោស ចម្រើនតែអំពើដែលមិនមានទោស រក្សាខ្លួនឱ្យស្អាត ។
ឱត្តប្ប ឈ្មោះថា មានលោកជាធំ តើដូចម្តេច? កុលបុត្រពួកខ្លះក្នុងលោកនេះ ធ្វើលោកឱ្យជាធំ ឱ្យជាប្រធាន ហើយមិនធ្វើបាបកម្ម សមដូចព្រះតម្រាស់ថា៖
មហា ខោ បនាយំ លោកសន្និវាសោ ។ មហន្តស្មឹ ខោ បន លោកសន្និវាសេ សន្តិ សមណព្រាហ្មណា ឥទ្ធិមន្តោ ទិព្វចក្ខុកា បរចិត្តវិទុនោ, តេ ទូរតោបិ បស្សន្តិ, អាសន្នាបិ ន ទិស្សន្តិ, ចេតសាបិ ចិត្តំ ជានន្តិ, តេបិ មំ ឯវំ ជានិស្សន្តិ បស្សថ កោ ឥមំ កុលបុត្តំ, សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្វជិតោ សមានោ វោកិណ្ណោ វិហរតិ បាបកេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហីតិ ។
សន្តិ ទេវា ឥទ្ធិមន្តិយោ ទិព្វចក្ខុកា បរចិត្តវិទុនិយោ, តា ទូរតោបិ បស្សន្តិ, អាសន្នាបិ ន ទិស្សន្តិ, ចេតសាបិ ចិត្តំ ជានន្តិ, តាបិ មំ ឯវំ ជានិស្សន្តិ បស្សថ ភោ ឥមំ កុលបុត្តំ, សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្វជិតោ សមានោ វោកិណ្ណោ វិហរតិ បាបកេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហីតិ ។
លោកសន្និវាសនេះសោតក៏ធំ ទោះក្នុងលោកសន្និវាសធំមែន ក៏គង់មានសមណព្រាហ្មណ៍ជាអ្នកមានឫទ្ធិ មានទិព្វចក្ខុ ដឹងចិត្តបុគ្គលដទៃ ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ រមែងឃើញអំពីចម្ងាយ ទោះនៅជិតក៏មិនប្រាកដ រមែងដឹងច្បាស់នូវចិត្តដោយចិត្ត ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ គង់ដឹងអាត្មាអញយ៉ាងនេះថា ម្នាលអ្នកដ៏ចម្រើន សូមអ្នកមើលកុលបុត្រនេះចេញចាកផ្ទះមកបួស ដោយសទ្ធាហើយ នៅតែច្របូកច្របល់ ដោយធម៌ជាអកុសលដ៏លាមក ។
ម្យ៉ាងទៀត គង់មានពួកទេវតាដែលមានឫទ្ធិ មានទិព្វចក្ខុដឹងចិត្តបុគ្គលដទៃ ពួកទេវតាទាំងនោះ តែងឃើញអំពីចម្ងាយ ទោះនៅជិតក៏មិនប្រាកដ រមែងដឹងចិត្តដោយចិត្ត ពួកទេវតាទាំងនោះ គង់ដឹងអាត្មាអញយ៉ាងនេះថា ម្នាលអ្នកដ៏ចម្រើន សូមអ្នកមើលកុលបុត្រនេះ ចេញចាកផ្ទះមកបួសដោយសទ្ធាហើយ នៅតែច្របូកច្របល់ដោយអកុសលដ៏លាមក ។
សោ លោកំយេវ អធិបតឹ ជេដ្ឋកំ ករិត្វា អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតិ ។ សាវជ្ជំ បជហតិ, អនវជ្ជំ ភាវេតិ ។ សុទ្ធមត្តានំ បរិហរតិ ។
លុះបុគ្គលនោះប្រារព្ធលោកឱ្យជាអធិបតីហើយ តែងលះបង់អកុសល ចម្រើនកុសល លះបង់អំពើដែលប្រកបដោយទោស ចម្រើនតែអំពើដែលមិនមានទោស រក្សាខ្លួនឱ្យស្អាត ។
ឱត្តប្ប រមែងឈ្មោះថា មានលោកជាធំយ៉ាងនេះ ។
ក៏ក្នុងពាក្យថា ហិរិតាំងនៅក្នុងសភាវៈអៀនខ្មាស ឱត្តប្បតាំងនៅក្នុងសភាវៈគួរខ្លាច នេះ មានវិនិច្ឆ័យដូចតទៅនេះ៖
អាការអៀនខ្មាស ឈ្មោះថា សេចក្តីអៀនខ្មាស ហិរិតាំងនៅក្នុងសភាវៈនោះ សេចក្តីខ្លាចចំពោះអបាយ ឈ្មោះថា ភ័យ ឱត្តប្បតាំងនៅក្នុងសភាវៈនោះ ។ ហិរិ និងឱត្តប្បទាំងពីរនោះ រមែងប្រាកដក្នុងការវៀរចាកបាបទាំងអស់ ពិតមែន បុគ្គលពួកខ្លះឈានចុះកាន់ធម៌ គឺសេចក្តីអៀនខ្មាសដែលជាខាងក្នុង មិនធ្វើបាបកម្ម ដូចកុលបុត្រកាលបន្ទោបង់ឧច្ចារៈ បស្សាវៈ ជាដើម ឃើញមនុស្សដែលគួរខ្មាស គប្បីជាអ្នកដល់អាការខ្មាស ត្រូវឧច្ចារៈ បស្សាវៈបៀតបៀន ក៏បន្ទោបង់ឧច្ចារៈ បស្សាវៈមិនបាន ហេតុនោះ បុគ្គលពួកខ្លះភ័យខ្លាចអបាយភូមិទើបមិនធ្វើបាបកម្ម ក្នុងសេចក្តីនោះ មានសេចក្តីឧបមាដូចតទៅនេះ៖
ដូចក្នុងដុំដែក ២ ដុំ មួយដុំត្រជាក់ តែប្រឡាក់លាមក មួយដុំក្តៅ ភ្លើងឆេះសន្ធោសន្ធៅ ។ ក្នុងដុំដែកទាំង ២ ដុំនោះ បណ្ឌិតខ្ពើមមិនចាប់ដុំដែកត្រជាក់ ព្រោះដុំដែកត្រជាក់ប្រឡាក់លាមក មិនចាប់ដុំដែកក្តៅ ព្រោះខ្លាចភ្លើងឆេះ យ៉ាងណា ។ ក្នុងពាក្យថា ហិរិ និងឱត្តប្បនោះក៏យ៉ាងនោះដែរ គប្បីជ្រាបការចុះកាន់លជ្ជីធម៌ ដែលជាខាងក្នុងហើយ មិនធ្វើបាបកម្ម ដូចបណ្ឌិតខ្ពើមដុំដែកត្រជាក់ដែលប្រឡាក់លាមក ទើបមិនចាប់ គប្បីជ្រាបការមិនធ្វើបាបព្រោះភ័យខ្លាចក្នុងអបាយ ដូចការបណ្ឌិតមិនចាប់ដុំដែកក្តៅ ព្រោះខ្លាចរលាក ដូច្នោះ ។
សូម្បីបទទាំងពីរនេះថា ហិរិ មានលក្ខណៈកោតក្រែង ឱត្តប្ប មានលក្ខណៈខ្លាចទោស និងឃើញភ័យ ដូច្នេះ រមែងប្រាកដចំពោះក្នុងការវៀរចាកបាបប៉ុណ្ណោះ ។ ពិតមែន បុគ្គលពួកខ្លះញ៉ាំងហិរិ ដែលមានលក្ខណៈកោតក្រែងឱ្យកើតឡើង ដោយហេតុ ៤ ប្រការ គឺ
១. ជាតិមហត្តបច្ចវេក្ខណា ពិចារណាដល់ភាពជាធំដោយជាតិ
២. សត្ថុមហត្តបច្ចវេក្ខណា ពិចារណាដល់ភាពជាធំរបស់ព្រះសាស្តា
៣. ទាយជ្ជមហត្តបច្ចវេក្ខណា ពិចារណាដល់ភាពជាធំដោយភាពជាអ្នកស្នងទ្រព្យមរតក
៤. សព្រហ្មចារិមហត្តបច្ចវេក្ខណា ពិចារណាដល់ភាពជាធំនៃសព្រហ្មចារី
ហើយមិនធ្វើបាប ។
បុគ្គលខ្លះញ៉ាំងឱត្តប្បដែលមានលក្ខណៈខ្លាចទោស និងច្រើនឃើញភ័យ ឱ្យតាំងឡើង ដោយហេតុ ៤ ប្រការ គឺ៖
១. អត្តានុវាទភយំ ភ័យក្នុងការតិះដៀលខ្លួនឯង
២. បរានុវាទភយំ ភ័យក្នុងការតិះដៀលអ្នកដទៃ
៣. ទណ្ឌភយំ ភ័យគឺអាជ្ញា
៤. ទុគ្គតិភយំ ភ័យក្នុងទុគ្គតិ
ហើយមិនធ្វើបាប ក្នុងពាក្យថា ដោយហិរិ និងឱត្តប្បនោះ គប្បីពោលការពិចារណាភាពជាធំដោយជាតិជាដើម និងភ័យក្នុងការតិះដៀលខ្លួនឯងជាដើម ឱ្យពិស្តារ សេចក្តីពិស្តារនៃការពិចារណាភាពជាធំដោយជាតិជាដើមទាំងនោះ មានពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថាអង្គុត្តរនិកាយ ។
បទថា សុក្កធម្មសមាហិតា សេចក្តីថា កុសលធម៌ដែលគួរធ្វើមានហិរិឱត្តប្បនេះឯងជាខាងដើម ឈ្មោះថា សុក្កធម៌ ធម៌ស កាលពោលសព្វសង្គាហិកន័យ ន័យដែលរួមយកទាំងអស់ សុក្កធម៌នោះ ក៏គឺធម៌ដែលជាលោកិយ និងលោកុត្តរដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងភូមិ ៤ ដែលប្រកបហើយ ប្រកបព្រមហើយ ដោយហិរិ និងឱត្តប្បទាំងពីរនោះ ។ បទថា សន្តោ សប្បុរិសា លោកេ សេចក្តីថា ឈ្មោះថា អ្នកស្ងប់រម្ងាប់ ព្រោះកាយកម្មជាដើមស្ងប់រម្ងាប់ហើយ ឈ្មោះថា ជាសប្បុរស ព្រោះជាបុរសលំអដោយកតញ្ញូកតវេទី ។ ក៏ក្នុងបទថា លោកេ នេះ លោកមានច្រើន លោក គឺ សង្ខារលោក សត្វលោក ឱកាសលោក ខន្ធលោក អាយតនលោក និងធាតុលោក ។ ក្នុងបណ្តាលោកទាំងអស់នោះ សង្ខារលោក លោកពោលទុកក្នុងប្រយោគនេះថា “ឯកោ លោកោ សព្វេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា ។បេ។ អដ្ឋារស លោកា អដ្ឋារស ធាតុយោ លោកមួយ គឺ សត្វទាំងឡាយតាំងនៅបានដោយសារអាហារ ។ល។ លោក ១៨ គឺធាតុ ១៨” ។ លោកមានខន្ធលោកជាដើម រួមនៅក្នុងសង្ខារលោកនុ៎ះឯង ។ ចំណែកសត្វលោក លោកពោលទុកក្នុងប្រយោគជាដើមថា “អយំ លោកោ បរលោកោ, ទេវលោកោ មនុស្សលោកោ លោកនេះ លោកខាងមុខ ទេវលោក មនុស្សលោក” ។
ឱកាសលោកលោកពោលទុកក្នុងប្រយោគនេះថា ៖
យាវតា ចន្ទិមសូរិយា បរិហរន្តិ ទិសា ភន្តិ វិរោចនា
តាវ សហស្សធា លោកោ ឯត្ថ តេ វត្តតេ វសោ ។
ពាន់នៃលោកធាតុមានប្រមាណដូចព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យវិល បញ្ចេញរស្មីទៅគ្រប់ទិស អំណាចរបស់ព្រះអង្គផ្សាយទៅក្នុងមួយពាន់លោកធាតុនោះ ។
បណ្តាលោកទាំងអស់នោះ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកសត្វលោក ពិតណាស់ ក្នុងសត្វលោកប៉ុណ្ណោះ មានសប្បុរសមានសភាពយ៉ាងនេះ សប្បុរសទាំងនោះ លោកពោលថា មានទេវធម៌ ។ បទថា ទេវ ក្នុងបទថា ទេវធម្មា នោះ ទេវ មាន ៣ ប្រភេទ គឺ សម្មុតិទេវា សម្មតិទេព ១ ឧប្បត្តិទេវា ឧប្បត្តិទេព ១ វិសុទ្ធិទេវា វិសុទ្ធិទេព ១ ។ បណ្តាទេវទាំងនោះ ព្រះរាជា និងរាជកុមារជាដើម ឈ្មោះថា សម្មតិទេព ព្រោះសត្វលោកនាំគ្នាសន្មតថា ជាទេវតា ចាប់ផ្តើមពីកាលជាព្រះមហាសម្មតិរាជ ។ ទេវតាដែលឧប្បត្តិកក្នុងទេវលោក ឈ្មោះថា ឧប្បត្តិទេព ។ ព្រះខីណាស្រព ឈ្មោះថា វិសុទ្ធិទេព ។
សមដូចព្រះតម្រាស់ថា៖
សម្មុតិទេវា នាម រាជានោ ច ទេវិយោ ច រាជកុមារា ច ។ ឧបបត្តិទេវា នាម ភុម្មទេវេ ឧបាយទាយ តទុត្តរិ ទេវា ។ វិសុទ្ធិទេវា នាម ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធខីណាសវា ។
ព្រះរាជា ព្រះទេវី ព្រះរាជកុមារ ឈ្មោះថា សម្មតិទេព ។ ទេវតាជាន់ខ្ពស់ ចាប់ពីភុម្មទេវតាឡើងទៅ ឈ្មោះថា ឧប្បត្តិទេព ។ ព្រះពុទ្ធ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះខីណាស្រព ឈ្មោះថា វិសុទ្ធិទេព ។
ធម៌របស់ទេវទាំងនេះ ឈ្មោះថា ទេវធម៌ ។
បទថា វុច្ចរេ ប្រែថា រមែងពោល ពិតណាស់ កុសលធម៌ទាំងឡាយ មានហិរិ ឱត្តប្បជាមូល ឈ្មោះថា ជាធម៌របស់ទេពទាំង ៣ ប្រភេទនេះ ព្រោះអត្ថថា ជាហេតុនៃកុសលសម្បទា នៃការកើតក្នុងទេវលោក និងសេចក្តីបរិសុទ្ធ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ទេវធម៌ សូម្បីបុគ្គលដែលប្រកបដោយទេវធម៌ទាំងនោះ ក៏ជាអ្នកមានទេវធម៌ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងទ្រង់សម្តែងធម៌ទាំងនោះ ដោយទេសនាដែលជាបុគ្គលាធិដ្ឋាន ទើបត្រាស់ថា “សន្តោ សប្បុរិសា លោកេ ទេវធម្មាតិ វុច្ចរេ សប្បុរសអ្នកមានចិត្តស្ងប់រម្ងាប់ លោកពោលថា មានទេវធម៌ក្នុងលោក” ។
យក្សកាលបានស្តាប់ធម្មទេសនានេះ មានសេចក្តីជ្រះថ្លា ទើបពោលនឹងព្រះពោធិសត្វថា “នែបណ្ឌិត យើងជ្រះថ្លានឹងលោក នឹងឱ្យប្អូនប្រុសម្នាក់ លោកនឹងឱ្យនាំអ្នកណាមក?” ព្រះពោធិសត្វត្រាស់ថា “អ្នកចូរនាំប្អូនប្រុសពៅមក” ។ យក្សពោលថា “នែបណ្ឌិត លោកចេះតែទេវធម៌ប៉ុណ្ណោះ តែមិនប្រព្រឹត្តក្នុងទេវធម៌ទាំងនោះ” ។ ព្រះពោធិសត្វសួរថា “ព្រោះហេតុអ្វី?” យក្សពោលថា “ព្រោះហេតុដែលលោកវៀរបងប្រុសចេញ ឱ្យនាំប្អូនប្រុសមក ឈ្មោះថា មិនធ្វើជេដ្ឋាបចាយិកកម្ម ( ការគោរពដល់រៀមច្បង )” ។ ព្រះពោធិសត្វត្រាស់ថា ម្នាលយក្ស យើងចេះទេវធម៌ ហើយប្រព្រឹត្តក្នុងទេវធម៌ទាំងនោះ ព្រោះថា យើងទាំងឡាយចូលស្រុក ព្រោះអាស្រ័យប្អូនប្រុសនេះ ដោយថាព្រះមាតារបស់ប្អូនប្រុសនេះ ទូលសុំរាជសម្បត្តិនឹងព្រះបិតារបស់ពួកយើង ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ប្អូនប្រុសនេះ តែបិតារបស់យើងមិនឱ្យពរនោះ ទ្រង់ដើម្បីការពារពួកយើង ទើបទ្រង់អនុញ្ញាតឱ្យយើងនៅក្នុងព្រៃ ក្មេងនោះមកតាមពួកយើង ទោះបីយើងពោលថា យក្សក្នុងព្រៃស៊ីកុមារនោះហើយ តើមាននរណានឹងជឿយើង ព្រោះហេតុនោះ យើងខ្លាចភ័យគឺពាក្យដំណៀល ទើបឱ្យនាំប្អូនប្រុសពៅនោះនុ៎ះឯងមក” យក្សមានចិត្តជ្រះថ្លាថ្វាយសាធុការដល់ព្រះពោធិសត្វថា “សាធុ សាធុ បណ្ឌិត លោកចេះទេវធម៌ថែមទាំងបដិបត្តិក្នុងទេវធម៌ទាំងនោះ” ដូច្នេះហើយ ទើបបាននាំប្អូនប្រុសទាំងពីរនាក់មកថ្វាយ ។ លំដាប់នោះ ព្រះពោធិសត្វត្រាស់នឹងយក្សនោះថា “សម្លាញ់ អ្នកកើតជាយក្សមានសាច់ និងឈាមរបស់អ្នកដទៃជាអាហារ ព្រោះបាបកម្មដែលខ្លួនធ្វើទុកក្នុងជាតិមុន ឥឡូវនេះ អ្នកនៅធ្វើបាបនោះទៀត ព្រោះថា បាបកម្មនឹងមិនឱ្យអ្នករួចផុតចាកនរកជាដើមបានទេ ព្រោះហេតុនោះ ចាប់ពីពេលនេះទៅ អ្នកចូរលះបង់អំពើបាបចេញ ធ្វើតែកុសល” កាលទូន្មានយក្សនោះហើយ យក្សក៏បានធ្វើតាម ហើយបានចាត់ចែងរក្សាការពារនៅក្នុងទីនោះនុ៎ះឯង ។ ថ្ងៃមួយ បានមើលនក្ខត្តឫក្ស ដឹងថា ព្រះជនកសោយទិវង្គត ទើបនាំយក្សទៅកាន់ក្រុងពារាណសី គ្រប់គ្រងរាជសម្បត្តិ ប្រទានតំណែងឧបរាជដល់ចន្ទកុមារ ប្រទានតំណែងសេនាបតីដល់សុរិយកុមារ ឱ្យគេកសាងលំនៅគួរជាទីរីករាយឱ្យដល់យក្ស ទ្រង់បានធ្វើដោយប្រការដែលយក្សនោះបានការបូជាដ៏លើស ផ្កាដ៏លើស គ្រឿងក្រអូបដ៏លើស ផ្លែឈើដ៏លើស និងភត្តដ៏លើស ។ ព្រះពោធិសត្វគ្រងរាជសម្បត្តិដោយធម៌ ទ្រង់បានយាងទៅតាមយថាកម្មហើយ ។
ប្រជុំជាតក
ព្រះសាស្តាគ្រាទ្រង់នាំព្រះធម៌ទេសនានេះមកហើយ ទ្រង់ប្រកាសសច្ចៈទាំងឡាយ ក្នុងវេលាចប់សច្ចៈ ភិក្ខុនោះតាំងនៅក្នុងសោតាបត្តិផល ។ សូម្បីព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ក៏ត្រាស់រឿង ២ រឿង ភ្ជាប់អនុសន្ធិតទៅ ហើយទ្រង់ប្រជុំជាតកថា អារក្សក្នុងកាលណោះ បានមកជាភិក្ខុអ្នកមានភណ្ឌៈច្រើនក្នុងកាលឥឡូវនេះ សុរិយកុមារបានមកជាព្រះអានន្ទ ចន្ទកុមារបានមកជាព្រះសារីបុត្រ ចំណែកមហិសសាសកុមារជាព្រះជេដ្ឋា បានមកជាតថាគតនេះឯង ។
( អាធិបតេយ្យ ៣ )
( សុត្តន្តបិដក អង្គុត្តរនិកាយ តិកនិបាត អធិបតេយ្យសូត្រ លេខ ៤១ ទំព័រ ១១៣-១១៩ )
ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អាធិបតេយ្យ ( ភាពជាធំ ) នេះ មាន ៣ យ៉ាង ។ អាធិបតេយ្យ ៣ យ៉ាង តើអ្វីខ្លះ ។ គឺ អត្តាធិបតេយ្យ ១ លោកាធិបតេយ្យ ១ ធម្មាធិបតេយ្យ ១ ។
អត្តាធិបតេយ្យ
ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អត្តាធិបតេយ្យ តើដូចម្តេច ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះនៅក្នុងព្រៃក្តី នៅជិតគល់ឈើក្តី នៅក្នុងផ្ទះស្ងាត់ក្តី រមែងពិចារណាឃើញច្បាស់យ៉ាងនេះថា អាត្មាអញមិនមែនចេញចាកផ្ទះមកបួស ព្រោះហេតុតែចីវរទេ មិនមែនព្រោះហេតុតែបិណ្ឌបាតទេ មិនមែនព្រោះហេតុតែសេនាសនៈទេ មិនមែនចេញចាកផ្ទះមកបួស ព្រោះហេតុតែភពតូចភពធំទេ [ សំដៅយករបស់ដែលថ្លៃថ្លាយ៉ាងល្មម និងថ្លៃថ្លាយ៉ាងវិសេស ] ក៏អាត្មាអញជាបុគ្គលដែលជាតិ ជរា មរណៈ សោក ខ្សឹកខ្សួល ទុក្ខទោមនស្ស ចង្អៀតចង្អល់ គ្របសង្កត់ ត្រូវទុក្ខគ្របសង្កត់ មានទុក្ខប្រព្រឹត្តទៅខាងមុខ ធ្វើម្តេចហ្ន៎ គប្បីធ្វើទីបំផុតគំនរទុក្ខទាំងអស់នេះ ឱ្យប្រាកដបាន ។ អាត្មាអញសោត បានលះបង់កាមបែបណាហើយ ចេញចាកផ្ទះមកបួស គប្បីស្វែងរកនូវកាមបែបនោះក្តី នូវអំពើអាក្រក់ខ្លាំងជាងកាមទាំងនោះក្តី ការនោះមិនសមគួរដល់អាត្មាអញទេ ។ ភិក្ខុនោះ តែងពិចារណាដូច្នេះថា អាត្មាអញនឹងប្រារព្ធព្យាយាមមិនឱ្យធូរថយ នឹងប្រុងស្មារតី មិនឱ្យវង្វេងភ្លាត់ឱ្យកាយ [ នាមកាយនិងករជកាយ ] ស្ងប់រម្ងាប់ មិនឱ្យរសាប់រសល់ ឱ្យចិត្តតម្កល់មាំមានអារម្មណ៍តែមួយ ។ ភិក្ខុនេះធ្វើខ្លួនឯងឱ្យជាអធិបតីហើយ រមែងលះបង់អកុសល ចម្រើនកុសល លះបង់អំពើដែលប្រកបដោយទោស ចម្រើនតែអំពើដែលមិនមានទោស រក្សាខ្លួនឱ្យស្អាត ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះហៅថា អត្តាធិបតេយ្យ ។
លោកាធិបតេយ្យ
ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ លោកាធិបតេយ្យ តើដូចម្តេច ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ នៅក្នុងព្រៃក្តី នៅជិតគល់ឈើក្តី នៅក្នុងផ្ទះស្ងាត់ក្តី រមែងពិចារណាដូច្នេះថា អាត្មាអញមិនមែនចេញចាកផ្ទះមកបួស ព្រោះហេតុតែចីវរទេ មិនមែនព្រោះហេតុតែបិណ្ឌបាតទេ មិនមែនព្រោះហេតុតែសេនាសនៈទេ មិនមែនចេញចាកផ្ទះមកបួស ព្រោះហេតុតែភពតូចភពធំទេ ក៏អាត្មាអញ ជាបុគ្គលដែលជាតិ ជរា មរណៈ សោក សេចក្តីខ្សឹកខ្សួល ទុក្ខ ទោមនស្ស សេចក្តីចង្អៀតចង្អល់គ្របសង្កត់ ត្រូវទុក្ខគ្របសង្កត់ មានសេចក្តីទុក្ខប្រព្រឹត្តទៅខាងមុខ ធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎ គប្បិធ្វើទីបំផុតគំនរទុក្ខទាំងអស់នេះ ឱ្យប្រាកដបាន ។ អាត្មាអញ បួសយ៉ាងនេះហើយ ត្រិះរិះកាមវិតក្កក្តី ត្រិះរិះព្យាបាទវិតក្កក្តី ត្រិះរិះវិហឹសាវិតក្កក្តី លោកសន្និវាសនេះសោតក៏ធំ ទោះក្នុងលោកសន្និវាសធំមែន ក៏គង់មានសមណព្រាហ្មណ៍ជាអ្នកមានឫទ្ធិ មានទិព្វចក្ខុ ដឹងចិត្តបុគ្គលដទៃ ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ រមែងឃើញអំពីចម្ងាយ ទោះនៅជិតក៏មិនប្រាកដ រមែងដឹងច្បាស់នូវចិត្តដោយចិត្ត ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ គង់ដឹងអាត្មាអញយ៉ាងនេះថា ម្នាលអ្នកដ៏ចម្រើន សូមអ្នកមើលកុលបុត្រនេះចេញចាកផ្ទះមកបួស ដោយសទ្ធាហើយ នៅតែច្របូកច្របល់ ដោយធម៌ជាអកុសលដ៏លាមក ។ ម្យ៉ាងទៀត គង់មានពួកទេវតាដែលមានឫទ្ធិ មានទិព្វចក្ខុ ដឹងចិត្តបុគ្គលដទៃ ពួកទេវតាទាំងនោះ តែងឃើញអំពីចម្ងាយ ទោះនៅជិតក៏មិនប្រាកដ រមែងដឹងច្បាស់នូវចិត្តដោយចិត្ត ពួកទេវតាទាំងនោះ គង់ដឹងអាត្មាអញយ៉ាងនេះថា ម្នាលអ្នកដ៏ចម្រើន សូមអ្នកមើលកុលបុត្រនេះចេញចាកផ្ទះមកបួស ដោយសទ្ធាហើយ នៅតែច្របូកច្របល់ ដោយធម៌ជាអកុសលដ៏លាមក ។ ភិក្ខុនោះពិចារណាដូច្នេះថា អាត្មាអញនឹងប្រារព្ធព្យាយាម មិនឱ្យធូរថយ នឹងប្រុងសតិ មិនឱ្យវង្វេងភ្លេច ឱ្យកាយស្ងប់រម្ងាប់ មិនឱ្យធូរថយ ឱ្យចិត្តតម្កល់មាំ មានអារម្មណ៍តែមួយ ។ លុះភិក្ខុនោះប្រារព្ធលោកឱ្យជាអធិបតីហើយ តែងលះបង់អកុសល ចម្រើនកុសល លះបង់អំពើដែលប្រកបដោយទោស ចម្រើនតែអំពើដែលមិនមានទោស រក្សាខ្លួនឱ្យស្អាត ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះហៅថា លោកាធិបតេយ្យ ។
ធម្មាធិបតេយ្យ
ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម្មាធិបតេយ្យ តើដូចម្តេច ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ នៅក្នុងព្រៃក្តី នៅជិតគល់ឈើក្ដី នៅក្នុងផ្ទះស្ងាត់ក្ដី តែងពិចារណាដូច្នេះថា អាត្មាអញមិនមែនចេញចាកផ្ទះមកបួស ព្រោះហេតុតែចីវរទេ មិនមែនព្រោះហេតុតែបិណ្ឌបាតទេ មិនមែនព្រោះហេតុតែសេនាសនៈទេ មិនមែនចេញចាកផ្ទះមកបួស ព្រោះហេតុតែភពតូចភពធំទេ ក៏អាត្មាអញជាបុគ្គលដែលជាតិ ជរា មរណៈ សោក ខ្សឹកខ្សួល ទុក្ខ ទោមនស្ស ចង្អៀតចង្អល់ គ្របសង្កត់ ត្រូវទុក្ខគ្របសង្កត់ មានទុក្ខប្រព្រឹត្តទៅខាងមុខ ធ្វើម្ដេចហ្ន៎ គប្បីធ្វើទីបំផុតគំនរទុក្ខទាំងអស់នេះឱ្យប្រាកដបាន ។ ធម៌ដែលព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ល្អហើយ ជាធម៌ដែលអរិយបុគ្គលឃើញច្បាស់ដោយខ្លួនឯង ឱ្យផលមិនរង់ចាំកាល គួរនឹងហៅបុគ្គលដទៃឱ្យចូលមកមើលបាន គួរបង្អោនចូលមកទុកក្នុងខ្លួន ជាធម៌ដែលវិញ្ញូជនគប្បីដឹងច្បាស់ចំពោះខ្លួន ។ គង់មានសព្រហ្មចារីបុគ្គលដឹង ឬឃើញដែរ ។ អាត្មាអញបួសក្នុងធម៌វិន័យ ដែលព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងល្អហើយយ៉ាងនេះត្រឡាំង ទៅជាអ្នកខ្ជិលប្រហែសធ្វេស ហេតុនោះមិនសមគួរទេ ។ ភិក្ខុនោះតែងពិចារណាដូច្នេះថា អាត្មាអញនឹងប្រារព្ធព្យាយាម មិនឱ្យធូរថយ នឹងប្រុងស្មារតី មិនឱ្យវង្វេងភ្លេច ឱ្យកាយស្ងប់រម្ងាប់ មិនឱ្យរសាប់រសល់ ឱ្យចិត្តតម្កល់មាំ មានអារម្មណ៍តែមួយ ។ ភិក្ខុនោះ ប្រារព្ធធម៌ហ្នឹងឯងឱ្យជាអធិបតី ហើយលះបង់អកុសល ចម្រើនតែកុសល លះបង់អំពើប្រកបដោយទោស ចម្រើនអំពើដែលមិនមានទោស រក្សាខ្លួនឱ្យស្អាត ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះហៅថា ធម្មាធិបតេយ្យ ។
ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អាធិបតេយ្យ មាន ៣ យ៉ាងនេះឯង ។
នត្ថិ លោកេ រហោ នាម
បាបកម្មំ បកុព្វតោ
អត្តា តេ បុរិស ជានាតិ
សច្ចំ វា យទិ វា មុសា
កល្យាណំ វត ភោ សក្ខិ
អត្តានំ អតិមញ្ញសិ
យោ សន្តំ អត្តនី បាបំ
អថ នំ បរិគូហសិ
បស្សន្តិ ទេវា ច តថាគតា ច
លោកស្មឹ ពាលំ វិសមំ ចរន្តំ
តស្មា ហិ អត្តាធិបកោ សតោ ចរេ
លោកាធិបោ ច និបកោ ច ឈាយី
ធម្មាធិបោ ច អនុធម្មចារី
ន ហីយតិ សច្ចបរក្កមា មុនិ
បសយ្ហ មារំ អភិភុយ្យ អន្តកំ
យោ ច ផុសី ជាតិខយំ បធានវា
សោ តាទិសោ លោកវិទូ សុមេធោ
សព្វេសុ ធម្មេសុ អតម្មយោ មុនីតិ ។
ធម្មតាបុគ្គលអ្នកធ្វើអំពើអាក្រក់ ក្នុងលោក មិនដែលកំបាំងទេ ម្នាលបុរស ខ្លួនអ្នកឯង រមែងដឹងថាពិតឬមិនពិត ( ខ្លួនឯង ) ម្នាលអ្នកដ៏ចម្រើន អ្នកឯងជាសាក្សីចំពោះខ្លួនយ៉ាងល្អ អ្នកឯងផ្ទញ់ផ្ទាល់ខ្លួនឯង បើអ្នកឯងបិទបាំងអំពើអាក្រក់ ដែលមានក្នុងខ្លួននោះឯងហើយ ទេវតាទាំងឡាយ និងព្រះតថាគតទាំងឡាយ រមែងឃើញបុគ្គលពាល ដែលប្រព្រឹត្តខុសក្នុងលោក ហេតុនោះបុគ្គលត្រូវមានខ្លួនជាធំ ប្រុងស្មារតីប្រព្រឹត្តផង មានលោកជាធំ ទាំងមានប្រាជ្ញាចាស់ មានឈានផង មានធម៌ជាធំទាំងប្រព្រឹត្តតាមធម៌ផង ជាអ្នកប្រាជ្ញ មានព្យាយាមទៀងទាត់ រមែងមិនថោកថយ បុគ្គលណា មានព្យាយាមញាំញីគ្របសង្កត់មារជាអ្នកបំផ្លាញ រមែងសម្រេចនូវព្រះនិព្វានជាទីអស់ទៅនៃជាតិ បុគ្គលបែបនោះ ជាអ្នកជ្រាបច្បាស់នូវលោក មានប្រាជ្ញាល្អ ជាអ្នកប្រាជ្ញ មិនមានចំណង់ ក្នុងធម៌ទាំងអស់ ។
អដ្ឋកថាអធិបតេយ្យសូត្រ
អធិបតេយ្យកើតអំពីហេតុដ៏សំខាន់បំផុត ឈ្មោះថា អធិបតេយ្យ ។ ក្នុងបទថា អត្តាធិប-តេយ្យ ជាដើម ។ គប្បីជ្រាបវិនិច្ឆ័យដូចតទៅនេះ៖
គុណជាតដែលកើតដោយធ្វើខ្លួនឱ្យជាធំ ឈ្មោះថា អត្តាធិបតេយ្យ ។ គុណជាតដែលកើតដោយធ្វើសត្វលោកឱ្យជាធំ ឈ្មោះថា លោកាធិបតេយ្យ ។ គុណជាតដែលកើតដោយធ្វើលោកុត្តរធម៌ ៩ ឱ្យជាធំ ឈ្មោះថា ធម្មាធិបតេយ្យ ។
បទថា ឥតិភវោ ក្នុងពាក្យថា ន ឥតិភវាភវហេតុ ( មិនមែន [ ចេញចាកផ្ទះមកបួស ] ព្រោះហេតុតែភពតូចភពធំទេ ) សំដៅដល់ ខាងក្នុងអនាគតយ៉ាងនេះ ( អាត្មាអញចេញមកបួស ជាបុគ្គលមិនមានផ្ទះ ) មិនមែនព្រោះហេតុនៃភពក្នុងអនាគតនោះទេ ។ មិនមែនព្រោះហេតុនៃបច្ចុប្បន្នភពនោះទេ ។ បទថា ឱតិណ្ណោ ( គ្របសង្កត់ ) គឺ ជ្រៀតជ្រែក ។ ក៏ជាតិជ្រៀតជ្រែកនៅខាងក្នុងបុគ្គលណា បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ត្រូវជាតិគ្របសង្កត់ ។ សូម្បីក្នុងជរាជាដើមក៏មានន័យនេះឯង ។ បទថា កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស បានដល់ កងនៃវដ្តទុក្ខទាំងអស់។ បទថា អន្តកិរិយា បញ្ញាយេថ ( គប្បីធ្វើទីបំផុត [ គំនរទុក្ខទាំងអស់នេះ ] ឱ្យប្រាកដបាន ) សេចក្តីថា ការធ្វើទីបំផុត គឺ ការធ្វើផ្លូវ ជុំវិញឱ្យដាច់ គប្បីប្រាកដ ។ ពាក្យថា ឱហាយ ប្រែថា លះបង់ ។ បទថា បាបិដ្ឋតរេ ប្រែថា ថោកថយជាង ។
បទថា អារទ្ធំ សេចក្តីថា ( សេចក្តីព្យាយាម ) ដែលផ្គងទុកហើយ គឺឱ្យបរិបូណ៌ហើយ និងឈ្មោះថា មិនធូរថយ ព្រោះប្រារព្ធហើយ ។ បទថា ឧបដ្ឋិតា ( ប្រុងស្មារតី ) សេចក្តីថា សតិឈ្មោះថា តាំងមាំ និងមិនវង្វេងភ្លេច ព្រោះតាំងមាំដោយអំណាចសតិបដ្ឋាន ៤ ។ បទថា បស្សទ្ធោ កាយោ ( ឱ្យកាយស្ងប់រម្ងាប់ ) សេចក្តីថា នាមកាយ និងករជកាយស្ងប់ គឺ មានសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយរម្ងាប់ហើយ និងព្រោះរម្ងាប់ហើយ ទើបឈ្មោះថា មិនរសាប់រសល់ ។ បទថា សមាហិតំ ចិត្តំ ( ឱ្យចិត្តតម្កល់មាំ ) សេចក្តីថា ចិត្តដែលតាំងមាំដោយប្រពៃ គឺ តាំងទុកដោយល្អក្នុងអារម្មណ៍ ( និង ) ព្រោះតាំងទុកដោយប្រពៃនុ៎ះឯង ទើបឈ្មោះថា មានអារម្មណ៍តែមួយ ( ឯកគ្គំ ) ។
បទថា អធិបតឹ ករិត្វា ( ធ្វើឱ្យជាអធិបតី ) បានដល់ ធ្វើធម៌ឱ្យជាធំ ( សំខាន់ ) ។ បទថា សុទ្ធមត្តានំ បរិហរតិ ( រក្សាខ្លួនឱ្យបរិសុទ្ធ ) បានដល់ បរិហារ សេចក្តីថា បដិបត្តិ គឺ ឃុំគ្រងខ្លួនឱ្យបរិសុទ្ធ គឺ ឱ្យបរិសុទ្ធ ប្រាសចាកមន្ទិល ។ ក៏ភិក្ខុនេះឈ្មោះថា រក្សាខ្លួនឱ្យបរិសុទ្ធដោយអម រហូតដល់អរហត្តមគ្គ ។ ចំណែកភិក្ខុដែលបានសម្រេចអរហត្តផលហើយ ឈ្មោះថា រក្សាខ្លួនឱ្យបរិសុទ្ធដោយត្រង់ ។ បទទាំងឡាយមានបទថា ស្វាក្ខាតោ ជាដើម បានអធិប្បាយទុកដោយពិស្តារក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ ។
បទថា ជានំ បស្សំ វិហរន្តិ ( គង់មានសព្រហ្មចារីបុគ្គលដឹង ឬឃើញដែរ ) សេចក្តីថា មិត្តសព្រហ្មចារីទាំងឡាយដឹង ឬឃើញនូវធម៌នោះ ។ ក៏ក្នុងបទថា ឥមានិ ខោ ភិក្ខវេ តីណិ អធិបតេយ្យានិ ( ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អធិបតេយ្យមាន ៣ យ៉ាងនេះឯង ) នេះ មានសេចក្តីថា អធិបតេយ្យទាំង ៣ យ៉ាងនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ដោយឡែកពីគ្នា ទាំងលោកិយ ទាំងលោកុត្តរ ។
បទថា បកុព្វតោ សេចក្តីថា កាលធ្វើ ។ បទថា អត្តា តេ បុរិស ជានាតិ សច្ចំ វា យទិ វា មុសា សេចក្តីថា អ្នកធ្វើអំពើណាទុក អំពើនោះនឹងមានសភាពពិត ឬមានសភាពមិនពិតក៏ដោយ ខ្លួនអ្នកឯងរមែងដឹងនូវអំពើនោះ អ្នកសិក្សាគប្បីជ្រាបតាមហេតុ ។ ឈ្មោះថា ទីដែលកំបាំងសម្រាប់អ្នកធ្វើបាបកម្មមិនមានក្នុងលោក ។ បទថា កល្យាណំ ប្រែថា ល្អ ។ បទថា អតិមញ្ញសិ គឺ លោកជាសាក្សី ( គឺដឹងខ្លួនឯង ) ។ បទថា អថ នំ បរិគុយ្ហសិ សេចក្ដីថា លោកកាលព្យាយាមដោយគំនិតថា អញនឹងបិទបាំងទុកដោយសូម្បីតែខ្លួនឯងក៏មិនដឹង ។
បទថា អត្តាធិបកោ បានដល់ មានខ្លួនជាអធិបតី គឺ មានខ្លួនជាធំ ។ បទថា លោកាធិបោ បានដល់ មានលោកជាធំ ។ បទថា និបកោ ប្រែថា មានបញ្ញា ។ បទថា ឈាយី ប្រែថា កាលសម្លឹងពិនិត្យ ។ បទថា ធម្មាធិបោ បានដល់ មានធម៌ជាធំ ។ បទថា សច្ចបរក្កមោ បានដល់ មានសេចក្តីព្យាយាមទៀងទាត់ គឺ មានសេចក្តីព្យាយាមដោយពិតប្រាកដ ។ បទថា បសយ្ហ មារំ ប្រែថា គ្របសង្កត់មារ ។ បទថា អភិយ្យ អន្តកំ នេះជាវេវចនៈរបស់បទថា បសយ្ហ មារំ នោះនុ៎ះឯង ។
បទថា យោ ច ផុសី ជាតិក្ខយំ បធានវា សេចក្តីថា បុគ្គលណាមានប្រក្រតីសម្លឹងពិនិត្យ មានសេចក្តីព្យាយាមគ្របសង្កត់មារ ហើយពាល់ត្រូវនូវអរហត្តផលជាសភាវៈអស់ទៅនៃជាតិ ។ បទថា សោ តាទិសោ បានដល់ បុគ្គលបែបនោះ គឺ តាំងនៅដោយអាការយ៉ាងនោះ ។ បទថា លោកវិទូ គឺ ធ្វើលោក ៣ ឱ្យជាក់ច្បាស់ គឺ ឱ្យប្រាកដហើយ ។ បទថា សុមេធោ ប្រែថា អ្នកមានបញ្ញាល្អ ។ បទថា សព្វេសុ ធម្មេសុ អតម្មយោ មុនិ សេចក្តីថា មុនី គឺ ព្រះខីណាស្រព ឈ្មោះថា អតម្មយ ព្រោះមិនមានតម្មយ ពោលគឺតណ្ហាក្នុងធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងភូមិ ៣ ទាំងអស់ ។ មានពាក្យអធិប្បាយថា លោកមិនវិនាស មិនសូន្យទៅ ក្នុងកាលណានីមួយ ក្នុងទីណានីមួយឡើយ ។
តីណាធិបតេយ្យានិ អធិបតេយ្យ ៣ យ៉ាង គឺ៖
១. អត្តាធិបតេយ្យំ អត្តាធិបតេយ្យ [ ការធ្វើខ្លួនឲ្យជាធំហើយមិនធ្វើបាប ]
២. លោកាធិបតេយ្យំ លោកាធិបតេយ្យ [ ការធ្វើលោកឲ្យជាធំហើយមិនធ្វើបាប ]
៣. ធម្មាធិបតេយ្យំ ធម្មាធិបតេយ្យ [ ការធ្វើលោកុត្តរធម៌ឲ្យជាធំហើយមិនធ្វើបាប ]
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៤៤ )
អធិប្បាយ
គប្បីជ្រាបវិនិច្ឆ័យក្នុងអធិបតេយ្យ ( ភាពជាធំ ) ដូចតទៅ៖
គុណជាតិដែលមកហើយចាកភាពជាធំ ឈ្មោះថា អាធិបតេយ្យ ( អធិបតិតោ អាគតំ អាធិបតេយ្យំ ) ។ ការធ្វើខ្លួនឲ្យជាធំ គឺឲ្យជាប្រមុខ យ៉ាងនេះថា អាត្មាអញជាអ្នកមានសីល សមាធិ បញ្ញា វិមុត្តិ មានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ការនោះ ( អំពើបាប ) មិនសមគួរដល់អាត្មាអញ ដូច្នេះហើយ មិនធ្វើអំពើអាក្រក់ ឈ្មោះថា អត្តាធិបតេយ្យ ។
ការធ្វើនូវលោកឲ្យជាធំហើយ មិនធ្វើអំពើអាក្រក់ ឈ្មោះថា លោកាធិបតេយ្យ ។ ការធ្វើលោកុត្តរធម៌ឲ្យជាធំហើយ មិនធ្វើអំពើអាក្រក់ ឈ្មោះថា ធម្មាធិបតេយ្យ ។
តយោ មទា សេចក្តីស្រវឹង ៣ យ៉ាង គឺ៖
១. អារោគ្យមទោ ស្រវឹងដោយការមិនមានរោគ
២. យោព្វនមទោ ស្រវឹងដោយវ័យ
៣. ជាតិមទោ ស្រវឹងដោយជាតិត្រកូល [ ក្នុងអដ្ឋកថា៖ ជីវិតមទោ ស្រវឹងក្នុងជីវិត ]
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៤៤ )
អធិប្បាយ
បទថា មទា ប្រែថា ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃអាការស្រវឹង ។ ក្នុងសេចក្តីស្រវឹងទាំងនោះ ការមានមានះយ៉ាងនេះថា អញជាមនុស្សដែលមិនមានរោគ តាំងពី ៦០ ឬ ៧០ ឆ្នាំកន្លងមកហើយ សូម្បីតែចំណិតផ្លែសម៉ក៏អញមិនដែលទំពាស៊ី ចំណែកជនដទៃដើរនិយាយយ៉ាងនេះថា ទីឯណោះ ត្រូវរោគបៀតបៀន អ្នកទាំងឡាយ ចូរលេបថ្នាំ ជនណាហ្ន៎ ឈ្មោះថា មិនមានរោគដូចជាអាត្មាអញសោត ដូច្នេះ ឈ្មោះថា ស្រវឹងដោយការមិនមានរោគ ។
ការនៅក្នុងវ័យកំលោះក្រមុំ ហើយមានមានះយ៉ាងនេះថា ពួកយើងនឹងធ្វើបុណ្យក្នុងវ័យចាស់ជរា ពេលនេះពួកយើងជាកំលោះក្រមុំនៅឡើយ ដូច្នេះ ឈ្មោះថា ស្រវឹងក្នុងវ័យជាកំលោះក្រមុំ ។
ការមានមានះយ៉ាងនេះថា អាត្មាអញរស់នៅយូរហើយ នឹងរស់នៅយូរអង្វែងតទៅទៀត រស់នៅជាសុខមកហើយ កំពុងរស់នៅជាសុខ នឹងរស់នៅជាសុខ ( តទៅទៀត ) ដូច្នេះ ឈ្មោះថា ស្រវឹងក្នុងជីវិត ។
តីណិ កោសល្លានិ សេចក្តីឈ្លាស ៣ យ៉ាង គឺ៖
១. អាយកោសល្លំ សេចក្តីឈ្លាសក្នុងការចម្រើន
២. អបាយកោសល្លំ សេចក្តីឈ្លាសក្នុងការវិនាស
៣. ឧបាយកោសល្លំ សេចក្តីឈ្លាសក្នុងឧបាយ [ ហេតុរបស់ផលនោះៗ ]
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៤៤ )
អធិប្បាយ
គប្បីជ្រាបវិនិច្ឆ័យក្នុងសេចក្តីឈ្លាសដូចតទៅ៖
សេចក្តីចម្រើន ឈ្មោះថា អាយ ។ សេចក្តីមិនចម្រើន គឺវិនាស ឈ្មោះថា អបាយ ហេតុនៃសេចក្តីចម្រើន និងវិនាសនោះៗ ជាឧបាយ ។ ការដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីចម្រើន សេចក្តីមិនចម្រើន និងហេតុនៃសេចក្តីចម្រើន និងមិនចម្រើនទាំងឡាយនោះ ជាកោសល្ល ( ភាពជាអ្នកឈ្លាស ) ។ សេចក្តីពិស្តារព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងវិភង្គនុ៎ះឯង ។
សមដូចព្រះតម្រាស់ដែលត្រាស់ទុកថា ៖
តត្ថ កតមំ អាយកោសល្លំ? ឥមេ ធម្មេ មនសិករោតោ អនុប្បន្នា ចេវ អកុសលា ធម្មា នុប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច អកុសលា ធម្មា និរុជ្ឈន្តិ ។ ឥមេ វា បន មេ ធម្មេ មនសិករោតោ អនុប្បន្នា ចេវ កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច កុសលា ធម្មា ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា សំវត្តន្តីតិ,យា តត្ថ បញ្ញា បជាននា។បេ។សម្មាទិដ្ឋិ។ ឥទំ វុច្ចតិ អាយកោសល្លំ ។
ក្នុងសេចក្តីឈ្លាសទាំងនោះ សេចក្តីឈ្លាសក្នុងការចម្រើន តើដូចម្តេច? បញ្ញា ការដឹងទូទៅ ។ល។ សេចក្តីយល់ឃើញត្រូវ ក្នុងសេចក្តីចម្រើននោះថា កាលអាត្មាអញធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវធម៌ទាំងនេះ អកុសលធម៌ដែលនៅមិនទាន់កើត រមែងមិនកើតឡើង អកុសលធម៌ដែលកើតឡើងហើយ រមែងស្ងប់រម្ងាប់ ឬកាលអាត្មាអញធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវធម៌ទាំងនេះ កុសលធម៌ដែលនៅមិនទាន់កើតរមែងកើតឡើង កុសលធម៌ដែលកើតឡើងហើយ រមែងប្រព្រឹត្តទៅជាភិយ្យោភាព ពេញលេញ ចម្រើន បរិបូណ៌ នេះហៅថា សេចក្តីឈ្លាសក្នុងការចម្រើន ។
តត្ថ កតមំ អបាយកោសល្លំ? ឥមេ ធម្មេ មនសិករោតោ អនុប្បន្នា ចេវ កុសលា ធម្មា ន ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច កុសលា ធម្មា និរុជ្ឈន្តិ។ ឥមេ វា បន មេ ធម្មេ មនសិករោតោ អនុប្បន្នា ចេវ អកុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច អកុសលា ធម្មា ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា សំវត្តន្តីតិ,យា តត្ថ បញ្ញា បជាននា។បេ។សម្មាទិដ្ឋិ។ ឥទំ វុច្ចតិ អបាយកោសល្លំ ។
ក្នុងសេចក្តីឈ្លាសទាំងនោះ សេចក្តីឈ្លាសក្នុងការវិនាស តើដូចម្តេច? បញ្ញា ការដឹងទូទៅ ។ល។ ការយល់ឃើញត្រូវ ក្នុងសេចក្តីវិនាសនោះ ថា កាលអាត្មាអញមនសិការនូវធម៌ទាំងនេះ កុសលធម៌ដែលនៅមិនទាន់កើតឡើង និងកុសលធម៌ដែលកើតឡើងហើយ រមែងរលត់ទៅ ឬកាលអាត្មាអញមនសិការនូវធម៌ទាំងនេះ អកុសលធម៌ដែលនៅមិនទាន់កើតឡើង រមែងកើតឡើង អកុសលធម៌ដែលកើតឡើងហើយ រមែងប្រព្រឹត្តទៅជាភិយ្យោភាព ពេញលេញ ចម្រើន បរិបូណ៌ នេះហៅថា សេចក្តីឈ្លាសក្នុងការវិនាស ។
សព្វាបិ តត្រុបាយា បញ្ញា ឧបាយកោសល្លំ ។ បញ្ញាដែលជាឧបាយ ក្នុងការចម្រើន និងការវិនាសទាំងអស់នោះ ជាសេចក្តីឈ្លាសក្នុងឧបាយ ។
ក៏សេចក្តីឈ្លាសក្នុងឧបាយនេះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចការដឹងហេតុនៃឋានៈដែលកើតឡើង ដើម្បីដោះស្រាយកិច្ចប្រញាប់ ឬពេលដែលមានភ័យ កើតឡើង ។
តីណិ មោនេយ្យានិ ច្បាប់អ្នកប្រាជ្ញ [ សេចក្តីប្រតិបត្តិធ្វើមនុស្សឲ្យទៅជាអ្នកប្រាជ្ញ ] ៣ យ៉ាង គឺ៖
១. កាយមោនេយ្យំ ច្បាប់អ្នកប្រាជ្ញផ្លូវកាយ
២. វចីមោនេយ្យំ ច្បាប់អ្នកប្រាជ្ញផ្លូវវាចា
៣. មនោមោនេយ្យំ ច្បាប់អ្នកប្រាជ្ញផ្លូវចិត្ត
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៤៤ )
អធិប្បាយ
ធម៌ដែលធ្វើនូវភាពជាមុនី បានដល់ មោនេយ្យបដិបទា ឈ្មោះថា មោនេយ្យានិ ។ សេចក្តីពិស្តារនៃធម៌ទាំងនោះ មានដូចតទៅនេះ៖
តត្ថ កតមំ កាយមោនេយ្យំ? តិវិធកាយទុច្ចរិតស្ស បហានំ កាយមោនេយ្យំ, តិវិធំ កាយសុចរិតំ កាយមោនេយ្យំ, កាយារម្មណេ ញាណំ កាយមោនេយ្យំ, កាយបរិញ្ញា កាយមោនេយ្យំ, កាយបរិញ្ញាសហគតោ មគ្គោ កាយមោនេយ្យំ, កាយស្មឹ ឆន្ទរាគ-ប្បហានំ កាយមោនេយ្យំ, កាយសង្ខារនិរោធា ចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិ កាយមោនេយ្យំ ។
ក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងនោះ កាយមោនេយ្យ តើដូចម្តេច? គឺ ការលះបង់កាយទុច្ចរិត ៣ ជាកាយមោនេយ្យ កាយសុចរិត ៣ ជាកាយមោនេយ្យ ញាណមានកាយជាអារម្មណ៍ ជាកាយមោនេយ្យ មគ្គដែលសហគតដោយការកំណត់ដឹងកាយ ជាកាយមោនេយ្យ ការលះបង់ឆន្ទរាគៈក្នុងកាយ ជាកាយមោនេយ្យ ការចូលចតុត្ថជ្ឈាន រំលត់នូវកាយសង្ខារ ជាកាយមោនេយ្យ ។
តត្ថ កតមំ វចីមោនេយ្យំ? ចតុព្វិធវចីទុច្ចរិតស្ស បហានំ វចីមោនេយ្យំ, ចតុព្វិធំ វចី-សុចរិតំ វចីមោនេយ្យំ, វាចារម្មណេ ញាណំ វចីមោនេយ្យំ វាចាបរិញ្ញា វចីមោនេយ្យំ បរិញ្ញាសហគតោ មគ្គោ, វាចាយ ឆន្ទរាគប្បហានំ, វចីសង្ខារនិរោធា ទុតិយជ្ឈាន-សមាបត្តិ វចីមោនេយ្យំ ។
ក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងនោះ វចីមោនេយ្យ តើដូចម្តេច? គឺការលះបង់វចីទុច្ចរិត ៤ ជាវចីមោនេយ្យ វចីសុចរិត ៤ ជាវចីមោនេយ្យ ញាណមានវាចាជាអារម្មណ៍ ជាវចីមោនេយ្យ មគ្គដែលសហគតដោយការកំណត់ដឹងវាចា ជាវចីមោនេយ្យ ការលះបង់ឆន្ទរាគៈក្នុងវាចា ជាវចីមោនេយ្យ ការចូលទុតិយជ្ឈាន រម្ងាប់បង់នូវវចីសង្ខារ ជាវចីមោនេយ្យ ។
តត្ថ កតមំ មនោមោនេយ្យំ? តិវិធមនោទុច្ចរិតស្ស បហានំ មនោមោនេយ្យំ , តិវិធំ មនោសុចរិតំ មនោមោនេយ្យំ, មនារម្មណេ ញាណំ មនោមោនេយ្យំ, មនោបរិញ្ញា មនោមោនេយ្យំ ។ បរិញ្ញាសហគតោ មគ្គោ, មនស្មឹ ឆន្ទរាគប្បហានំ, ចិត្តសង្ខារ-និរោធា សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិ មនោមោនេយ្យំ ។
ក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងនោះ មនោមោនេយ្យ តើដូចម្តេច? គឺការលះបង់មនោទុច្ចរិត ៣ ជាមនោមោនេយ្យ មនោសុចរិត ៣ ញាណមានចិត្តជាអារម្មណ៍ មគ្គដែលសហគតដោយការកំណត់ដឹងចិត្ត ការលះបង់ឆន្ទរាគក្នុងចិត្ត ការចូលសញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិ ដែលរម្ងាប់បង់នូវចិត្តសង្ខារ ជាមនោមោនេយ្យ ។
តីណិ សោចេយ្យានិ សេចក្តីស្អាត ៣ យ៉ាង គឺ៖
១. កាយសោចេយ្យំ សេចក្តីស្អាតដោយកាយ
២. វចីសោចេយ្យំ សេចក្តីស្អាតដោយវាចា
៣. មនោសោចេយ្យំ សេចក្តីស្អាតដោយចិត្ត
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៤៤ )
អធិប្បាយ
ធម៌ដែលធ្វើសេចក្តីស្អាត គឺបដិបទានៃសេចក្តីស្អាត ឈ្មោះថា សោចេយ្យានិ ។ ក៏ក្នុងគោលធម៌នេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីពិស្តារដោយអំណាចសុចរិត ៣ ដែលត្រាស់ទុកដោយន័យជាដើមថា “តត្ថ កតមំ កាយសោចេយ្យំ? បាណាតិបាតា វេរមណី ក្នុងសេចក្តីស្អាត ៣ យ៉ាងនោះ សេចក្តីស្អាតដោយកាយ តើដូចម្តេច? គឺ ចេតនាជាហេតុវៀរចាកកិរិយាសម្លាប់សត្វមានជីវិត” ។
អបរេបិ តយោ សមាធី សមាធិ ៣ យ៉ាងដទៃទៀត គឺ៖
១. សុញ្ញតោ សមាធិ សុញ្ញតសមាធិ
២. អនិមិត្តោ សមាធិ អនិមិត្តសមាធិ
៣. អប្បណិហិតោ សមាធិ អប្បណិហិតសមាធិ
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៤៤ )
អធិប្បាយ
កថាក្នុងសុញ្ញតៈជាដើម មាន ៣ យ៉ាង គឺ ដោយសេចក្តីសម្រេច ( អាគមនតោ ) ដោយគុណរបស់ខ្លួន ( សគុណតោ ) ដោយអារម្មណ៍ ( អារម្មណតោ ) ។
ភិក្ខុមួយរូប កាន់យកភាពជាអនត្តា ឃើញដោយភាពជាអនត្តា រមែងចេញទៅ ( គឺរួចផុត ) ដោយភាពជាអនត្តា ឈ្មោះថា ( សុញ្ញតៈ ) ដោយសេចក្តីសម្រេច ។ វិបស្សនារបស់លោកឈ្មោះថា ជាសុញ្ញតៈ ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះកិលេសជាតួធ្វើមិនឲ្យជាសុញ្ញតៈមិនមាន ។ មគ្គសមាធិ ឈ្មោះថា ជាសុញ្ញតៈ ព្រោះសម្រេចដោយវិបស្សនា ផលសមាធិ ឈ្មោះថា ជាសុញ្ញតៈ ព្រោះសម្រេចដោយមគ្គ ។ ភិក្ខុមួយរូបទៀត កាន់យកភាពជារបស់មិនទៀង ឃើញដោយភាពជារបស់មិនទៀង ហើយចេញទៅដោយភាពជារបស់មិនទៀង ។ វិបស្សនារបស់លោក ឈ្មោះថា ជាអនិមិត្ត ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមិនមានកិលេសដែលធ្វើនិមិត្ត ។ មគ្គសមាធិ ឈ្មោះថា ជាអនិមិត្ត ព្រោះសម្រេចដោយវិបស្សនា ផល ឈ្មោះថា អនិមិត្ត ព្រោះសម្រេចដោយមគ្គ ។ ភិក្ខុមួយរូបផ្សេងទៀត កាន់យកដោយភាពជាទុក្ខ ឃើញដោយភាពជាទុក្ខ ហើយចេញទៅ ( រួចផុត ) ដោយភាពជាទុក្ខ ។ វិបស្សនារបស់លោក ឈ្មោះថា ជាអប្បណិហិត មិនមានទីតាំង ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមិនមានកិលេសជាតួធ្វើបណិធិដែលជាទីប្រាថ្នា ។ មគ្គសមាធិ ឈ្មោះថា ជាអប្បណិហិត ព្រោះសម្រេចដោយវិបស្សនា ផលឈ្មោះថា ជាអប្បណិហិត ព្រោះសម្រេចដោយមគ្គ កថាពោលដោយសេចក្តីសម្រេចមិនប្រមាណដូចពណ៌នាមកនេះឯង ។ ក៏មគ្គសមាធិ ឈ្មោះថា សុញ្ញតៈ ព្រោះសូន្យចាករាគៈជាដើម ឈ្មោះថា អនិមិត្ត ព្រោះមិនមានរាគៈជានិមិត្តជាដើម ឈ្មោះថា អប្បណិហិត ព្រោះមិនមានរាគៈជាទីតាំងអាស្រ័យជាដើម កថាពោលដោយគុណរបស់ខ្លួនមានប្រមាណដូចពណ៌នាមកនេះឯង ។ ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា សុញ្ញតៈ អនិមិត្ត និងអប្បណិហិត ព្រោះសូន្យចាករាគៈជាដើម និងព្រោះមិនមានរាគៈជាដើមជាគ្រឿងសម្គាល់ និងជាទីអាស្រ័យ ។ មគ្គសមាធិ ដែលមាននិព្វាននោះជាអារម្មណ៍ ទើបជាសុញ្ញតៈ អនិមិត្ត និងអប្បណិហិត ។ កថាពោលដោយអារម្មណ៍មានប្រមាណត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ។
តយោ សមាធី សមាធិ ៣ យ៉ាង គឺ៖
១. សវិតក្កវិចារោ សមាធិ សមាធិប្រកបដោយវិតក្កវិចារ [ បានដល់ បឋមជ្ឈាន ]
២. អវិតក្កវិចារមត្តោ សមាធិ សមាធិមិនមានវិតក្ក មានត្រឹមតែវិចារ [ បានដល់ទុតិយជ្ឈាន ]
៣. អវិតក្កោ អវិចារោ សមាធិ សមាធិមិនមានវិតក្ក មានត្រឹមតែវិចារ [ បានដល់ តតិយជ្ឈាន ចតុត្ថជ្ឈាន បញ្ចមជ្ឈាន ]
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៤៣ )
អធិប្បាយ
គប្បីជ្រាបវិនិច្ឆ័យក្នុងសមាធិ តទៅ៖
សមាធិក្នុងបឋមជ្ឈាន មានទាំងវិតក្ក ទាំងវិចារ ។ ដោយបញ្ចកន័យ សមាធិក្នុងទុតិយជ្ឈាន មិនមានវិតក្ក មានតែវិចារ ។ សមាធិដ៏សេស ( អំពីសមាធិក្នុងទុតិយជ្ឈាន ) មិនមានទាំងវិតក្ក ទាំងវិចារ ។
តីណិ អនុត្តរិយានិ អនុត្តរិយៈ ៣ យ៉ាង គឺ៖
១. ទស្សនានុត្តរិយំ ទស្សនានុត្តរិយៈ [ បានដល់ វិបស្សនា ]
២. បដិបទានុត្តរិយំ បដិបទានុត្តរិយៈ [ បានដល់ មគ្គ ]
៣. វិមុត្តានុត្តរិយំ វិមុត្តានុត្តរិយៈ [ បានដល់ ផល ]
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៤៣ )
អធិប្បាយ
គប្បីជ្រាបវិនិច្ឆ័យក្នុងអនុត្តរិយៈតទៅ៖
វិបស្សនាចាត់ជាទស្សនានុត្តរិយៈ មគ្គចាត់ជាបដិបទានុត្តរិយៈ ផលចាត់ជាវិមុត្តានុត្តរិយៈ ។ ឬម្យ៉ាងទៀត ផលជាទស្សនានុត្តរិយៈ មគ្គជាបដិបទានុត្តរិយៈ ព្រះនិព្វានជាវិមុត្តានុត្តរិយៈ ។ មួយវិញទៀត និព្វានចាត់ជាទស្សនានុត្តរិយៈ ព្រោះថា ធម្មតាវត្ថុដែលគប្បីឃើញក្រៃលែងជាងព្រះនិព្វាននោះ រមែងមិនមាន មគ្គចាត់ជាបដិបទានុត្តរិយៈ ផលចាត់ជាវិមុត្តានុត្តរិយៈ ។ ពាក្យថា អនុត្តរិយំ ប្រែថា ខ្ពង់ខ្ពស់ ប្រសើរចម្បង ។
តិស្សោ ភាវនា ភាវនា ៣ យ៉ាង គឺ៖
១. កាយភាវនា កាយភាវនា [ បានដល់កាយរបស់ព្រះខីណាស្រពដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារទាំង ៥ ]
២. ចិត្តភាវនា ចិត្តភាវនា [ បានដល់សមាបត្តិទាំង ៨ ]
៣. បញ្ញាភាវនា បញ្ញាភាវនា [ បានដល់អរហត្តផលបញ្ញា ]
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៤៣ )
អធិប្បាយ
គប្បីជ្រាបវិនិច្ឆ័យក្នុងភាវនា តទៅ៖
កាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារ ៥ របស់ព្រះខីណាស្រព ឈ្មោះថា កាយភាវនា ។ សមាបត្តិ ៨ ឈ្មោះថា ចិត្តភាវនា។ បញ្ញាក្នុងអរហត្តផល ឈ្មោះថា បញ្ញាភាវនា។ ក៏ព្រះខីណាស្រពរមែងជាអ្នកអប់រំកាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារទាំង ៥ មកល្អហើយ ដោយចំណែកមួយ ។ សមាបត្តិ ៨ របស់លោកក៏មិនមានកម្លាំងខ្សោយដូចជនដទៃ ។ ហើយនិងបញ្ញារបស់លោកប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថា អប់រំហើយព្រោះដល់នូវការបរិបូណ៌ដោយបញ្ញា ។
តិស្សោ សិក្ខា សិក្ខា ៣ យ៉ាង គឺ៖
១. អធិសីលសិក្ខា អធិសីលសិក្ខា [ បានដល់បាតិមោក្ខសំវរសីល ]
២. អធិចិត្តសិក្ខា អធិចិត្តសិក្ខា [ បានដល់ឈានជាទីតាំងនៃវិបស្សនា ]
៣. អធិប្បញ្ញាសិក្ខា អធិប្បញ្ញាសិក្ខា [ បានដល់វិបស្សនា ]
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៤៣ )
តីណិ ចក្ខូនិ ចក្ខុ ៣ យ៉ាង គឺ៖
១. មំសចក្ខុ មំសចក្ខុ [ បានដល់ភ្នែកសាច់ធម្មតា គឺចក្ខុបសាទ ]
២. ទិព្វចក្ខុ ទិព្វចក្ខុ [ បានដល់ញាណដែលអាស្រ័យនូវពន្លឺ ]
៣. បញ្ញាចក្ខុ បញ្ញាចក្ខុ [ បានដល់លោកិយបញ្ញា និងលោកុត្តរបញ្ញា ]
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៤៣ )
តីណិន្ទ្រិយានិ ឥន្ទ្រិយ ៣ យ៉ាង គឺ៖
១. អនញ្ញតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ ឥន្ទ្រិយដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិដោយគិតថា អាត្មាអញនឹងបានដឹងនូវធម៌ដែលមិនទាន់បានដឹង ( សោតាបត្តិមគ្គញ្ញាណ )
២. អញ្ញិន្ទ្រិយំ ឥន្ទ្រិយគឺញាណជាគ្រឿងដឹងច្បាស់ ( សោតាបត្តិផលញាណ ។ល។ អរហត្តមគ្គញាណ )
៣. អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ ឥន្ទ្រិយគឺសេចក្តីដឹងក្នុងធម៌ដែលបុគ្គលគួរដឹងច្បាស់ ជាធម៌ដល់នូវទីបំផុតនៃកិច្ចដោយកិរិយាដឹង ( អរហត្តផលញ្ញាណ )
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៤២-៣ )
តីណាវុធានិ អាវុធ ៣ យ៉ាង បានដល់
១. សុតាវុធំ អាវុធគឺសុតៈ ( ពុទ្ធវចនៈ )
២. បវិវិវេកាវុធំ អាវុធគឺសេចក្តីស្ងាត់ [ ស្ងាត់កាយ ស្ងាត់ចិត្ត ស្ងាត់ចាកឧបធិ ]
៣. បញ្ញាវុធំ អាវុធគឺបញ្ញា
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៤២ )
អបរាបិ តិស្សោ បញ្ញា បញ្ញា ៣ យ៉ាងដទៃទៀត គឺ៖
១. ចិន្តាមយា បញ្ញា បញ្ញាសម្រេចមកអំពីការគិត
២. សុតមយា បញ្ញា បញ្ញាសម្រេចមកអំពីការស្តាប់
៣. ភាវនាមយា បញ្ញា បញ្ញាសម្រេចមកអំពីការចម្រើន
( បិដកលេខ ១៩ ទំព័រ ១៤២ )
